متن تحقیق

برگفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
مقصد هفتم در شطری از علم اخلاق – غرر اول: چیستی ایمان و کفر

مقدمه

مقصد هفتم منظومه، نگاهی ژرف به گوشه‌ای از علم اخلاق دارد و در آن ده فریده گران‌سنگ نهاده شده است. فریده نخست، به بررسی حقیقت ایمان و کفر و مراتب و اقسام هر یک می‌پردازد؛ زیرا شناخت ایمان، محور همه فضایل اخلاقی و معرفتی است و آگاهی از کفر، مرزبان ایمان به شمار می‌رود.

بخش نخست: حقیقت ایمان و شرایط تحقق آن

ایمان در اصطلاح شرع و حکمت، تصدیق قلبی است به آنچه پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله از جانب پروردگار آورده است، نه تصدیقی که از روی یقین و ضرورت دین حاصل آید، نه تصدیق مطلق و نه تصدیق ظنی و نظری.

حداقل ضروریاتی که تصدیق به آن‌ها رکن ایمان است عبارتند از:

1. تصدیق به خداوند متعال
2. تصدیق به ملائکه
3. تصدیق به کتب آسمانی (به‌ویژه قرآن کریم)
4. تصدیق به رسل
5. تصدیق به روز قیامت

همه این‌ها در نهایت به توحید بازمی‌گردند. از این‌رو، هر کس توحید حقیقی نداشته باشد، در حقیقت چیزی ندارد؛ زیرا نبوت و امامت و معاد، همگی شعبه‌هایی از توحیدند.

بخش دوم: مراتب سه‌گانه ایمان

ایمان هنگامی در لسان ظاهر شود، پایین‌ترین مرتبه آن است و در حقیقت، اقرار زبانی به تنهایی ایمان نیست، بلکه تنها طریق اَنّی و نشانه‌ای برای استکشاف ایمان باطنی است.

مراتب تصدیق قلبی (جِنانی)

1. تصدیق تقلیدی: ایمان اکثر عوام و بلکه همه عوام از این قسم است؛ از پدران و محیط پذیرفته‌اند.
2. تصدیق برهانی: ایمان علما و أولی‌الأفکار که با دلیل و برهان به صدق نبی خاتم رسیده‌اند.
   در شأن ایشان وارد شده: «تَفَکُّرُ ساعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَبْعینَ سَنَةٍ»
   یک ساعت اندیشه ورزی، برتر از هفتاد سال عبادت است.
3. تصدیق عیانی و شهودی: ایمان اهل شهود و معرفت که خود را در محضر حق می‌بینند و هر عملی را با حضور او انجام می‌دهند.
   تمثیل زیبا: همچون پروانه‌ای که از عشق به شمع، خود را در آتش می‌افکند، یا آهن گداخته‌ای که اگر شعور داشت می‌گفتی: «ببینید من از این آتش عشق چه شده‌ام!»

بخش سوم: حقیقت کفر و اقسام آن

کفر، نفی ملکه ایمان است در کسی که قابلیت ایمان دارد؛ یعنی تقابل عدم و ملکه. کفر نیز همچون ایمان، شاخه‌ها و أفنان گوناگون دارد.

اقسام کفر نسبت به اصول توحید

1. کفر جحود: انکار ضروری دین از روی استکبار و عناد (مانند فرعون). این قسم نجس است.
2. کفر نفاق: ایمان ظاهری و کفر باطنی. چون شهادتین می‌گویند، نجس شمرده نمی‌شوند.
3. کفر تهود: عکس نفاق؛ اقرار باطنی و انکار ظاهری. اکثر فقها یهود را به همین سبب نجس می‌دانند.

اقسام کفر نسبت به فروع و امامت

• استبداد به رأی و اعراض از طاعت امام معصوم؛ این نیز کفر و نجاست‌آور است.
• جهل و فسوق نیز در کلام برخی عرفا از اقسام کفر شمرده شده:
• جهل: معصیت از نادانی
• فسق: معصیت با علم و عمد

بخش چهارم: نقد نظریه «منزلة بین المنزلتین» معتزله

معتزله گفتند: مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر، بلکه در منزلتی میان این دو قرار دارد.
حکیم سبزواری می‌فرماید: این سخن باطل است.

• نزد اهل شریعت: گناه کبیره ایمان را زایل نمی‌کند؛ صاحبش فاسق است، نه کافر.
• نزد اهل سلوک: گناه کبیره نوعی کفر باطنی است، زیرا سالک باید قلبش را از هر تیرگی پاک دارد.

جمع‌بندی غرر اول

ایمان حقیقی، تصدیق یقینی قلبی است که مراتب تقلیدی، برهانی و شهودی دارد. کفر نیز مراتب و شاخه‌های متعدد دارد؛ برخی صریح و نجاست‌آور، برخی باطنی و خطرناک‌تر. سالک الی الله باید آن‌قدر حساس باشد که حتی جهل، فسق و استبداد به رأی را نیز برای خود نوعی کفر بشمارد و هر لحظه مراقب ایمان خویش باشد؛ زیرا میان ایمان کامل و کفر کامل، هیچ منزلگاه واسطه‌ای نیست و هر تیرگی، حجابی است میان عبد و محبوب.