متن تحقیق

غرر دفع شبهة المعدوم المطلق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: طرح شبهه و صورت‌های متعدد آن

چنان‌که در منظومه حكيم سبزوارى و شروح آن آمده، يكى از دقيق‌ترين و عميق‌ترين شبهاتى كه از ديرباز ذهن متكلمين و فلاسفه را به خود مشغول داشته، شبهه ادراك معدوم مطلق است. اصل شبهه اين است كه:

حكيم سبزوارى اين شبهه را به صورت‌هاى متعدد و بسيار ظريفى بيان مى‌كند تا تمام جوانب آن روشن شود:

1. نفس ناطقه خود را كه موجود است، «من نيستم» تصور مى‌كند → موجود به عدم متّصف شد.
2. مى‌گوييم «العدم لا يُخبر عنه» ولى همين گفتار، خود اخبار از عدم است.
3. مى‌گوييم «شريك البارى ممتنع و معدوم است» ولى براى صدق اين قضيه بايد آن را تصوّر كنيم → پس موجود ذهنى شد.
4. هر چه در عقل يا وهم متمكّن شود، موجود است → پس معدوم مطلق چگونه متمكّن مى‌شود؟
5. «لا ثابِت» را نيز تصور مى‌كنيم → پس موجود ذهنى شد.

تمام اين صورت‌ها يك ريشه مشترك دارند: خلط ميان دو مرتبه از وجود و دو نوع حمل.

بخش دوم: كليّد حل صدرايى: تفكيك حمل أولى ذاتى و حمل شايع صنعتى

ما هيچ‌گاه «معدوم مطلق» را به حمل أولى در ذهن موجود نمى‌كنيم؛ بلكه يك مفهوم ذهنى موجود (حاكى) مى‌آفرينيم كه حكايت از عدم محض مى‌كند:

• حاكى: مفهوم «عدم»، «شريك البارى»، «محال»، «لا ثابِت» → موجودٌ ذهنى است (به حمل شايع).
• محكى: خودِ عدم مطلق در خارج → معدومٌ مطلق است (به حمل أولى).

پس وقتى مى‌گوييم «شريك البارى معدوم است»، موضوع قضيه، مفهوم شريك در ذهن است (موجود ذهنى) و محمول، «عدم وجود خارجى» است كه به حمل أولى بر آن صادق است.

بخش سوم: تمثيلات روشنگر

حكيم سبزوارى و شارحانش براى روشن شدن اين نكته، تمثيلاتى بسيار لطيف آورده‌اند:

همچنان كه سفيدى در ذهن، سفيدى است و وجود ذهنى آن، سفيدى را به وجود تبديل نمى‌كند، مفهوم «عدم» نيز در ذهن، عدم را به وجود تبديل نمى‌كند؛ بلكه فقط آن را مُبرَز مى‌سازد.

بخش چهارم: فرض محال، محال نيست

به بعضى از ذوقى‌مشربان گفته شد: «شريك البارى لا يُتصوَّر و فرض المحال محال». در جواب گفته شد:

فرض محال، فرض يك مفهوم محال است، نه خلق محال در خارج. پس فرض المحال ممكن است، هرچند خود محال، ممتنعٌ بالذات در خارج باشد.

بخش پنجم: نتيجه و جمع‌بندی نهايى

اين تفكيك ظريف، نه تنها تمام شبهات كلامى و فلسفى پيرامون ادراك عدم را دفع مى‌كند، بلكه يكى از اركان اصيل حكمت متعاليه است كه صدرالمتألهين با آن، راهى نوين در معرفت‌شناسى و هستى‌شناسى گشود.