متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: نفس الأمر؛ یکی از کهن‌ترین و پرمناقشه‌ترین مسائل معرفت‌شناسی اسلامی

از آغاز تاریخ تفکر اسلامی تا امروز، سه طایفه بزرگ بر سر مفهومی واحد اما با زبان‌های متفاوت سخن گفته‌اند: متکلمان، حکما و عارفان. هر سه گروه از «نفس الأمر» سخن رانده‌اند، اما گاه به نظر می‌رسد که هر کدام در وادی دیگری گام نهاده‌اند. متکلم سرگردان می‌نماید، حکیم با احتیاط و برهان پیش می‌رود و عارف با شهود و کشف سخن می‌گوید. این تفاوت زبان، سبب شده است که بحث نفس الأمر از پیچیده‌ترین مباحث فلسفه و کلام و عرفان اسلامی بماند.

بخش دوم: نفس الأمر از نگاه حکمت متعالیه: حدّ ذات الشیء فی الخارج

حکیم وقتی می‌گوید «الإنسان حیوان ناطق»، می‌خواهد بداند آیا این قضیه با نفس الأمر انسان مطابق است یا نه. نفس الأمر در اینجا یعنی همان واقعیت خارجی انسان، همان هستی و خودیّت او در عالم عین، نه صورت ذهنی و نه ماهیت انتزاعی. ابن‌سینا می‌گفت: شناخت حقایق اشیاء سهل و ساده نیست؛ باید دست به عصای تفکر راه رفت، حدّ تام اکتساب کرد، یقین حاصَل آورد و با برهان پیش رفت.

حکیم واقعی کسی است که به تعبیر ملاصدرا «صیرورة العالم عقليّاً مضاهياً للعالم العینی» شود؛ یعنی خود را به عالمی عقلی تبدیل کند که هر کجا انگشت نهد، با همان حقیقت عینی مواجه گردد. این مسیر، مسیر اندیشه و برهان و یقین است، نه وعده آسمان و غیب.

بخش سوم: اقوال دیگر در معنای نفس الأمر و نقد عقلی آن

گروهی از عارفان و برخی متأخران گفته‌اند: نفس الأمر یعنی عالم أمر، یعنی أم الکتاب، یعنی لوح محفوظ، یعنی عقل کل، یعنی حقیقت نورانی و مجرد شیء در عالم غیب. مطابق این قول، صدق قضیه وقتی حاصل می‌شود که با آن مرتبه غیبی و مجرد مطابق باشد.

نقد اساسی این اقوال از منظر حکمت مشائی و متعالیه آن است که این «غیب» و «تجرد» در چنگ اندیشه بشری عادی نیست. ما چگونه می‌توانیم دریابیم که در أم الکتاب نوشته شده «الإنسان حیوان ناطق» یا نه؟ این دیگر کار عقل و برهان نیست؛ این کار کشف و شهود است. اندیشه می‌تواند وجود غیب را اثبات کند، اما میزبان غیب نمی‌شود؛ فقط مهمان آن است.

بخش چهارم: نفس الأمر در مقام عرفان و مقام عصمت

هرچند این معانی غیبی برای حکیم عادی به درد نمی‌خورد، اما بی‌معنا هم نیست. این معانی برای عارف واصل و به‌ویژه برای معصوم علیه‌السلام کاملاً معنادار و قابل تحقق است؛ زیرا معصوم دارای علم حضوری به حقایق اشیاء است، عالم غیب را احاطه کرده، نبض هستی در دست اوست.

معصوم از دو طرف عالم می‌بیند: هم از عالم ماده و هم از عالم أمر و تجرد، و هر دو را به یکسان می‌بیند. علم او علم «ما کان و ما یکون» است؛ علم حضوری است، نه حصولی؛ قلب عالم امکان است؛ قطب دایره وجود است.

روایات متعدد از رسول خدا و ائمه اطهار علیهم‌السلام گواه آن است که ایشان از پشت سر می‌دیدند، در خواب اخبار غیب می‌دادند، علم ما کان و ما یکون در اختیارشان بود؛ زیرا هستی در کف اختبار آنهاست.

جمع‌بندی نهایی: سه لسان برای یک حقیقت

نفس الأمر یک حقیقت واحد است، اما در سه مقام و با سه لسان متفاوت ظاهر می‌شود:

1. در مقام حکمت و اندیشه: هو هويّت خارجی شیء، قابل دسترس با برهان و یقین عقلی.
2. در مقام عرفان و شهود: حقیقت نورانی و مجرد شیء در عالم أمر و غیب.
3. در مقام عصمت: احاطه کامل و حضوری بر هر دو مرتبه، به‌گونه‌ای که معصوم هم از این سو می‌بیند و هم از آن سو.

اختلاط این سه لسان سبب شده است که بحث نفس الأمر از دشوارترین مباحث معرفت‌شناسی اسلامی بماند؛ اما همین کثرت زبان‌ها، نشانه غنای معرفتی سنت اسلامی است که حقیقت را از سه دروازه مختلف می‌نگرد: دروازه عقل، دروازه قلب و دروازه عصمت.