متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: اشتراک معنوی مفهوم وجود و نفی انتزاع مفهوم واحد از حقایق متباینه

چنانچه مفهوم وجود به‌صورت اشتراک معنوی در جمیع اشیاء جاری باشد، مشاهده می‌کنیم که در قضایای گوناگون، محمول «موجود» با معنایی واحد بر موضوعات متعدد حمل می‌شود: زید موجود است، عمرو موجود است، واجب موجود است، ممکن موجود است. در همه این قضایا، «وجود» به یک معنا به‌کار رفته و هیچ‌گونه تباین معنایی در آن راه ندارد.

این امر بر دو مقدمه استوار است:

مقدمه اول (صغری): مفهوم وجود به نحو اشتراک معنوی بر همه موجودات دلالت دارد و این مطلب از وضوح بدیهی برخوردار است.

مقدمه دوم (کبری): مفهوم واحد ـ همچون وجود ـ نمی‌تواند از حقایق متباینه انتزاع شود، مگر آنکه آن حقایق در مرتبه‌ای از حقیقت، اشتراک داشته باشند؛ یعنی انتزاع مفهوم واحد از حقایق متباینه بما هی متباینه ممکن نیست.

در اینجا بحث اشتراک لفظی مطرح نیست، زیرا اشتراک لفظی امری ادبی و مربوط به وضع الفاظ است و عنوان و معنون هر دو در حوزه لفظ قرار دارند. اما در اشتراک معنوی، سخن از انتزاع مفهوم از حقایق خارجی است. بنابراین، اگر حقایق خارجی ذاتاً متباین باشند ـ یعنی حقیقت ذاتشان کاملاً متفاوت و بی‌ارتباط ـ انتزاع مفهوم واحد از آن‌ها ناممکن است.

به عنوان مثال، از زید و عمرو که دو فرد انسانی متباین‌اند، مفهوم «انسان» انتزاع می‌شود؛ زیرا میان آن‌ها اشتراک در حقیقت انسانی وجود دارد. اگر چنین اشتراکی نبود، انتزاع مفهوم واحد محال می‌بود. هرگاه مشاهده کردیم که مفهومی واحد از مصادیق متعدد انتزاع می‌گردد، معلوم می‌شود که میان آن مصادیق، وحدت یا اشتراک حقیقی برقرار است.

در اشتراک لفظی نیز ـ چنان‌که در مطوّل بیان شده ـ عنوان (لفظ) واحد است و معنون (معنای مورد نظر) کثیر و متباین است؛ مانند کلمه «عین» که هم بر چشمه جاری دلالت می‌کند و هم بر چشم ثابت. در این موارد، ما از خود حقایق متباینه مفهوم واحد انتزاع نمی‌کنیم، بلکه وحدت در وضع لفظی است، نه در حقیقت خارجی.

تمثیل مجعول و خالق، و فیء و شاخص

برای تبیین فقر ذاتی ممکنات و وابستگی مطلق آن‌ها به واجب تعالی، تمثیلات روشن و گویایی آورده شده است:

مجعول (مخلوق) نسبت به خالق خود، همچون فیء (سایه) است نسبت به شاخص (جسم اصلی). سایه هرگز از جسم اصلی بی‌نیاز نیست؛ وجودش تماماً وابسته و رابط است. اگر شاخص را بردارید، سایه نیز معدوم می‌گردد.

این تمثیل، عمق رابطه علت و معلول را نمایان می‌سازد و نشان می‌دهد که ممکنات در ذات خود، عدم محض‌اند و وجودشان تماماً از فیض واجب سرچشمه می‌گیرد؛ همچون سایه‌ای که بدون شاخص، هیچ نیست.

نتیجه‌گیری بخش نخست

از برهان یادشده برمی‌آید که مفهوم وجود نمی‌تواند بر حقایق کاملاً متباین حمل شود؛ بنابراین وجود، حقیقتی واحد است که به نحو تشکیک در مراتب گوناگون جاری می‌شود. واجب تعالی در اوج شدت و غنا، و ممکنات در مراتب ضعف و فقر قرار دارند، اما همه در حقیقت واحد وجود شریک‌اند. این وحدت تشکیکی، مبنای بسیاری از مسائل حکمت متعالیه است و راه را برای درک توحید حقیقی و رابطه خالق و مخلوق هموار می‌سازد.