متن تحقیق

شرح منظومه حکمت متعالیه

امور عامه – بخش سی و چهارم

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه بخش

در ادامه بررسی اقسام سبق و لحوق، این بخش به تبیین قسم هشتم از اقسام هشت‌گانه سبق می‌پردازد که توسط سید محقق میر داماد قدس‌سره احیا گردیده است. همچنین، تقسیم این اقسام از حیث اجتماع و افتراق، رد اشکال محقق لاهیجی بر میر داماد، و بیان ملاك تقدم در هر یک از اقسام، با دقت و تفصیل مورد بحث قرار می‌گیرد. این مباحث، همچون نگینی در انگشتری حکمت، روشنگر مراتب وجود و روابط میان عوالم مختلف هستی‌اند.

بخش نخست: تبیین قسم هشتم سبق (سبق دهري و سرمدي)

پس از بیان اقسام هفت‌گانه سبق، قسم هشتم، سبق دهري است که پیش از این نیز اشاره شد: عالم دهر وجوداً بر عالم زمان سابق است، چنان‌که عالم سرمد بر عالم دهر سابق است.

فرق میان این اقسام هشت‌گانه از حیث حکم، به چهار دسته تقسیم می‌شود:

1. دسته‌ای که سابق و لاحق در آن‌ها با یکدیگر اجتماع دارند و معیت کامل دارند، مانند سبق شرفی، رتبی و علی (علت و معلول زماناً با هم‌اند).
2. دسته‌ای که اجتماع ندارند، اما اجتماعشان محال نیست، مانند سبق تبعی (یک نسبت به دو؛ ممکن است یک باشد و دو نباشد، ولی اگر دو پدید آید، با یک مجتمع می‌شوند).
3. دسته‌ای که اجتماع ندارند و این عدم اجتماع، انفکاک عرضی است، مانند سبق زمانی (شنبه با یکشنبه معیت زمانی ندارند؛ شنبه اگر باشد، یکشنبه نیست، اما هر دو در ظرف زمان موجودند).
4. دسته‌ای که عدم اجتماعشان انفکاک طولی است، مانند سبق دهري (عالم زمان فاقد عالم دهر است؛ وجود زمان در ظرف دهر نیست، بلکه طولاً منفک‌اند).

بخش دوم: رد اشکال محقق لاهیجی بر میر داماد

محقق لاهیجی در کتاب شوارق الالهام اشکال کرده است که سبق دهري با سبق علی تفاوتی ندارد؛ زیرا عالم دهر علت عالم زمان است، همان‌گونه که حرکت دست علت حرکت کلید است.

پاسخ آن است که این اشکال وارد نیست؛ زیرا:

• سبق علی، تقدم عقلی و ذهنی است؛ در خارج، علت و معلول معیت کامل دارند (ید و مفتاح وجوداً با هم‌اند).
• سبق دهري، تقدم وجودی و خارجی است؛ عالم دهر موجود است، اما زمان در آن نیست، لذا انفکاک خارجی و طولی دارد.
• علویت دهر نسبت به زمان پذیرفته شود، اما ملاك سبق در علی، ذهن و عقل است؛ در دهر، وجود خارجی. حتی اگر کسی علیت را انکار کند (مانند اشاعره)، باز سبق دهري باقی است، زیرا انکار علیت ملازم با انکار سبق دهري نیست.

بخش سوم: تتمیمات و بیان ملاك تقدم در اقسام سبق

فرق میان سبق رتبی حسی و عقلی: رتبی حسی اعتباری است (مانند تقدم امام بر مأموم یا بالعکس بسته به مبدأ اعتبار)؛ رتبی عقلی حقیقی است (مانند تقدم اجزاء بر کل، یا جنس و فصل بر نوع).

یک مثال (مانند یک و دو، یا جنس و فصل) می‌تواند دو حیثیت داشته باشد:

• از حیث علیت: سبق تبعی (علت ناقصه بر معلول).
• از حیث جزئیت: سبق رتبی عقلی یا ماهوی.

ملاك سبق در هر قسم:

1. سبق زمانی: ملاك، زمان یا انتساب به زمان.
2. سبق رتبی: ملاك، مبدأ اعتبار (حسی یا عقلی).
3. سبق شرفی: ملاك، فضل و مزیت.
4. سبق طبیعی: ملاك، وجود (علت ناقصه وجوداً مقدم).
5. سبق علی: ملاك، وجوب (عقل حکم به لزوم معلول می‌کند).
6. سبق تجوهری (ماهوی): ملاك، تقرر و قوام شیء (اجزاء عقلاً مقدم بر کل).
7. سبق حقیقی: ملاك، کون (وجود حقیقی مقدم بر کون مجازی، ولو به تجوز).
8. سبق دهري/سرمدي: ملاك، وجود محض خارجی با انفکاک طولی.

بخش چهارم: توضیح امتداد سیلانی زمان و موعظه

سبق زمانی بنحو امتداد سیلانی است؛ زمان متصل غیرقار است، لحظه حال در چنگ نمی‌آید، و دو جزء آن همزمان موجود خارجی ندارند.

این حقیقت، انسان را به اغتنام فرصت میان دو عدم فرا می‌خواند؛ راه رفتن انسان در حقیقت عمودی است به سوی گور، هر نفسی قدمی به عمق قبر نزدیک‌تر می‌کند.

جمع‌بندی بخش

این بخش، با تبیین قسم هشتم سبق و تقسیم چهارگانه اقسام از حیث اجتماع و افتراق، و رد اشکال لاهیجی، و بیان دقیق ملاك تقدم، پرده از اسرار روابط میان مراتب وجود برداشت. این معارف، همچون چراغی فروزان، راهجویان حکمت را به سوی درک دقیق‌تر عوالم سرمد، دهر، و زمان هدایت می‌کند.