متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای صادق خادمی

بخش نخست: بسم‌الله الرحمن الرحیم در سوره توحید: مصداقی ممتاز و یگانه

در این عبارت آغازین سوره توحید، الفاظ و معانی یکسان‌اند، لیکن مصادیق آن‌ها یگانه نیست. هر بسم‌اللهی که در آغاز سوره‌های قرآن کریم آمده، دارای هویتی متمایز و والاست. بسم‌الله سوره توحید، بسم‌اللهی است که به احدیت ذاتی خداوند، احدیت ساری او و معییت قیومی‌اش اشاره دارد. انس با این بسم‌الله، انسان را به انس با احدیت ساری و معییت قیومی خداوند رهنمون می‌سازد.

احدی که در این سوره آمده، با احدی که در سوره‌های دیگر به کار رفته، یکسان نیست. این احد، مصداقی خاص و عالی‌ترین مصداق احد است. صمد نیز کلمه‌ای منحصر به فرد است که تنها در سوره توحید به کار رفته و در هیچ جای دیگری از قرآن کریم نیامده است. این کلمه، عظمت صمدیت خداوند را بیان می‌کند.

صمدیت: آقامنشی و بزرگی خداوند

به تعبیر ساده، صمدیت، آقامنشی خداوند است، بزرگی اوست، کریم‌بودن اوست. خداوند با عظمت و بزرگی با دیگران و با ظهور مواجه می‌شود. هیچ حقارتی در او نیست، هیچ کاستی، هیچ ظلم، هیچ اختلالی. خداوند از سر کوچک‌بودن یا عیب و ایراد، گوش کسی را نمی‌پیچاند. نه تنها گوش کسی را نمی‌پیچاند، بلکه وقتی واسطه‌ای چون پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را برای هدایت خلق و آشنایی با خود می‌فرستد، می‌گوید: «بیایید سمت من و میهمان من شوید.» این دعوت، دعوتی کریمانه و بزرگوارانه است.

در سوره توحید، خداوند هم بزرگوارانه عمل کرده و هم از بزرگی و آقایی خود با لفظ الصمد سخن گفته است. انس با این کلمات، این الفاظ، این آیات و این فرازها، انسان را کم‌کم به میهمانی خداوند و وصول به قرب الهی رهنمون می‌سازد.

احدیت، واحدیت و اطلاق در پرتو صمدیت

خداوند با احدیت ذاتی خود هو است، با واحدیت خود الله است، و با اطلاق خود صمد است. لم یلد و لم یولد، توضیح صمدیت است. چون صمد است، جایی را خالی نگذاشته که کسی زاییده شود یا چیزی از او ایجاد شود که از ذات استقلال برخوردار باشد. نه زاییده شده و نه از او چیزی تولید شده که مستقل باشد.

چون جای خالی وجود ندارد، همتایی هم ندارد: ولم یکن له کفواً أحد. خداوند همسر ندارد، اما انسان می‌تواند همسرای خداوند شود از طریق وصول توحیدی، از طریق توجه به باطن عالم که هو است، توجه به ظاهر عالم که الله است، و توجه به صمدیت خداوند که نیاز هر ظهوری را تأمین می‌کند.

حق تعالی پشت همه است، همه را تأمین می‌کند، حی و قیوم همه اوست. این صمدیت حق تعالی است.

نتیجه‌گیری بخش نخست

سوره توحید نقشه‌ای کلی از توحید ناب ارائه می‌دهد. بسم‌الله آن، دریچه‌ای به احدیت و صمدیت است. انس با این سوره، انسان را به میهمانی الهی، قرب و وصول رهنمون می‌سازد. در جلسات آتی، ان‌شاءالله وارد جزئیات هر یک از این مفاهیم خواهیم شد.