متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای صادق خادمی

بخش دوم: تشتت محبان و وحدت محبوبان

محبان می‌توانند مربی محبی داشته باشند، همان‌گونه که افرادی که در حالت کما به سر می‌برند، خیال متصل خویش را برای دیگران بیان می‌کنند و سیر و سلوک شخصی خود را به اشتراک می‌گذارند. همین امر موجب تشتت می‌گردد؛ زیرا محبان از سلوک وحدتی برخوردار نیستند. ما سلوک محبی نداریم، بلکه سلوک محبوبی داریم. نمی‌گوییم سلوک محبوبان، بلکه معرفت محبوبی را به کار می‌بریم و سلوک محبان را ذکر می‌کنیم. معرفت را به محبوبی نسبت می‌دهیم و آن را مفرد می‌آوریم؛ این مفرد بودن، عنوان یکی از کتاب‌هاست. محبوبی مفرد شده و محبان جمع آمده‌اند، زیرا آنان متشتت و مختلف‌اند.

تشتت، ترکیب را پدید می‌آورد و سرعت را کند می‌کند؛ اما محبوبان چون تشتت ندارند و عشق و وحدت با حق تعالی بر آنان غالب است، مسیری که انسان‌ها را به حق تعالی می‌رساند، بسیار کوتاه است. انسان اگر بتواند احدی‌السیر شود، همانند محبوبان، مسیر عشق و وحدت را طی کند.

اشاره به سوره عصر و کتاب‌های مرتبط

مسیر عشق و وحدت پیش‌تر در سوره عصر مورد اشاره قرار گرفته و در کتاب عشق و وحدت سرنخ‌هایی از چگونگی آغاز این عشق و وحدت ارائه شده است. این موضوع در کتاب روانشناسی جناب انسان نیز ادامه یافته و چند صفحه بیشتر توضیح داده شده است. این دو اثر در اصل یکپارچه بودند، اما به دلیل ویرایش در دو فصل، از هم جدا افتاده‌اند.

شرایط سلوک در مسیر عشق و وحدت

انسان باید مسیر عشق و وحدت، یعنی عشق پاک را برگزیند؛ عشقی که آلوده به طمع نباشد. اگر آلوده به فساد و تباهی است، باید این فساد را با توبه جبران کند و از تکرار آن پرهیز نماید. تکرار آلودگی و فساد، در انسان اعتیاد جبلی ایجاد می‌کند؛ همان‌گونه که کسی با سرشت ناری، طبیعت خود را با دست خویش ناری می‌سازد و به جای خیر، مدام به شر گرفتار می‌شود.

به جای توفیق در خیرات، توفیق در ایجاد عشق را از دست می‌دهد، مانع عشق می‌شود، راه طمع و حرص را در پیش می‌گیرد و نقص و کاستی‌اش فزونی می‌یابد. تکرار بدی، حرمان از معرفت می‌آورد؛ تکرار فساد، حرمان از عشق و وحدت به همراه دارد.

راهکارهای عملی حفظ تعادل و قرب

انسان باید از آلودگی‌های مداوم پرهیز کند، راه توبه، ذکر، توسل به اولیاء الهی و طلب قرب الهی را در پیش گیرد تا از ایجاد اختلال در نظام کائنات خودداری کند. تعادل، بهترین مسیر برای هماهنگی با نظام حق تعالی و نظام کائنات است که فعال ما یشاء حق تعالی است.

اینکه برخی در کما خبرهایی می‌دهند، به معنای صحت همه سخنانشان نیست. همان‌گونه که کودکان بدون تحصیلات رسمی، گاه سخن درست می‌زنند، فردی در کما نیز ممکن است سخن سالمی بگوید؛ اما همانند گفتار کودک که فاقد اعتبار علمی است، نمی‌توان آیین، اعتقادات و دین را از تجربیات افراد در کما استخراج کرد.

نظام ناسوت و امکان تغییر سرشت

پناه انسان برای جلوگیری از اختلال در ناسوت و ایجاد ظلم، گرفتن راهنمایی از وحی الهی یا اولیاء محبوبی است تا به این آگاه شود که:

انسان باید سرشت خود را بشناسد. اگر سرشت ناری دارد، در ناسوت که نظامی سیال است، می‌تواند با راهنمایی اولیاء الهی و پذیرش استادی آنان، سرشت‌های ناپاک خلقت را تبدیل کند. ناسوت نظامی است که هیچ چیز بر هیچ چیز بند نمی‌شود؛ مانند سیبی که از بالا رها شود و تا زمین، هزار چرخ بزند. در ناسوت، تمامی سرشت‌های پیشینی قابل تغییر است.

اقتضائاتی که شر را در انسان ایجاد می‌کنند، ممکن است از اجداد ناشی از لقمه حرام، ظلم و فساد باشد. این نظام مشاعی است و ممکن است به نسل‌ها و افراد دیگر سرایت کند.

بهترین طریق: شناخت توحید و همدلی

بهترین راه، شناخت نظام خلقتی با ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ است. انسان باید با دیگران همدلی کند، گفتگو نماید و یکدیگر را به شناخت حق تعالی — که بالاترین خیر و کمال است — دعوت کند. بگوید: بیایید نظام آفرینش و کائنات را ببینیم، حقیقت آن را درک کنیم و در برابر آن تسلیم شویم.

این تسلیم، از عناد جلوگیری می‌کند. اگر از حقیقت فرار کنیم، نقص در خود ایجاد کرده‌ایم و در اوهام، خیالات و طبیعت خود گرفتار شده‌ایم.

نقش اولیاء و مسیر کمال

مسیر سالم این است که انسان نخست ولی الهی بیابد، مسیر اولیاء الهی را طی کند و دست در دست ولی ببیند امامش کیست. اگر امامش از امامان ناری و ظلم است، تا فرصت محدود دنیا باقی است، خود را از آن خارج کند و تابع امامان نوری شود که در قرب الهی و محبوب حق تعالی هستند.

این مسیر، کمال هر انسانی است که بر اساس طبیعت، سرشت، اقتضائات اسماء و صفات الهی و توفیقات الهی برای هر کس ایجاد می‌شود، بدون آنکه بتوان بر کسی خرده گرفت.

نظام مشاعی و احدیت ساری

نظام آفرینش، نظامی مشاعی و جمعی است که مدیران الهی دارد؛ از اسماء هو، الله و احد تا اسماء پایین‌تر که رب هر کس می‌شود. حق تعالی با احدیت ساری‌اش در دل هر ظهوری حاضر است. به تعبیر شاعرانه: «در دل من هیچ جایی خالی از الله نیست».

حق تعالی همه جا هست، به همه عنایت دارد، فیض و عنایت به همه می‌رساند. انسان محدود نیست؛ ذاتی است که تمامی کمالات را دارد و از فیض‌رسانی به دیگران، کاستی نمی‌پذیرد. همه را در راه دارد و راه همه، راه سالمی است که به سوی حق تعالی می‌رود.