متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای صادق خادمی

مقدمه: صبر، شخم‌زن باطن و سوخت سلوک الهی

صبر، نه صرفاً تحمل، بلکه قدرتی باطنی است که انسان را به سوی کمال و وصول به خداوند رهنمون می‌سازد. این نیروی درونی، همچون شخم‌زنی در زمین دل، بذرهای معرفت را بارور می‌کند و انسان را از قبض تنگ‌نظری به بسط گشادگی سینه می‌رساند. صبر، جرعه‌جرعه نوشیدن رنج است؛ همان‌گونه که مصیبت را انسان آهسته و با آگاهی سر می‌کشد، صبر نیز با تمرین، ذکر و آگاهی به دست می‌آید. این کتاب، کاوشی است در ژرفای این مفهوم عمیق، برگرفته از درس‌گفتارهای عرفانی و اخلاقی، که صبر را نه تنها به عنوان فضیلتی اخلاقی، بلکه به مثابه ستونی استوار در معماری وجود انسان می‌نگرد.

بخش ششم: صبر، موهبت و تحصیل؛ جرعه‌جرعه نوشیدن رنج

صبر: قدرت باطنی نیازمند آگاهی و عادت

صبر، نیازمند آگاهی است؛ قدرتی درونی و اقتداری باطنی که انسان را به خویشتن‌داری و بردباری وامی‌دارد. این فضیلت، نه تنها واکنش به سختی‌ها، بلکه عادتی است که انسان باید نفس خویش را به آن خو دهد. برخی افراد، به موهبت الهی، از سرشت صبور برخوردارند؛ خداوند صبر را در گل و سرشت آنان نهاده است. چنین افرادی، شکست را به آسانی نمی‌پذیرند، سیاست دارند، تدبیر می‌کنند، چاره می‌اندیشند و این ویژگی‌ها را به صورت خدادادی دارا هستند. در موقعیت‌هایی که صبر ضروری است، اینان با سهولت بیشتری بردباری می‌ورزند.

تحصیل صبر: تمرین و تحمل آگاهانه

اما برخی دیگر، از این موهبت بی‌بهره‌اند؛ خداوند صبر را در سرشت آنان قرار نداده است. اینان باید صبر را تحصیل کنند. تحصیل صبر، به معنای آن است که انسان خود را در موقعیت‌های نیازمند صبر، به بردباری وادارد. تحمل داشته باشد، تصور کند که رنج و سختی را جرعه‌جرعه می‌چشد؛ همان‌گونه که در مصیبت، انسان آن را آهسته و با آگاهی سر می‌کشد. صبر نیز همین‌گونه است. کسی که مصیبت را جرعه‌جرعه تحمل کند، اگر راضی باشد، اگر ایمان داشته باشد، در مسیر وصول به خداوند گام برمی‌دارد.

مصیبت‌ها: شخم‌زن باطن و بیدارگر روح

بلایا، موقعیت‌هایی که انسان را می‌آزارند، و گاه ناآگاهی‌های افراد و صبر بر رفتار جاهلانه آنان، همه می‌توانند باطن را شکوفا کنند. مصیبت‌ها و غم‌ها، باطن انسان را شخم می‌زنند. آنچه این باطن را آباد می‌کند، سازگاری انسان با این غم‌ها، مصیبت‌ها، بلاها، رنج‌ها و موقعیت‌های آزاردهنده است. برای سازگاری، به صبر نیاز است.

شرح صدر و بسط: ثمره صبر

کسی که صبر داشته باشد، می‌تواند شرح صدر یابد. صبور، بسط می‌یابد؛ بسط که ریشه هر کمالی است. در برابر آن، قبض قرار دارد که ریشه هر بدبختی و بیچارگی انسان است. کسی که صبور نباشد، عجول باشد، ناسازگار باشد، نمی‌تواند باطن داشته باشد و باطنش را شخم بزند. برای رسیدن به باطن، حتماً به صبر نیاز داریم.

توصیه به صبر: از خود تا دیگران

به تعبیر سوره مبارکه عصر، باید یکدیگر را به صبر توصیه کنیم؛ نخست خود را، سپس کسانی را که خیرخواهشان هستیم و دوستشان داریم. باید بگوییم: صبر کن. انسان باید صبر داشته باشد بر کارهای خداوند و با کارهای خداوند درنیفتد. صبر بر دین خداوند، صبر بر اراده خداوند، صبر بر احکام خداوند.

ذکرهای توان‌بخش: بسم‌الله و إنا لله

یکی از ذکرهایی که به انسان صبر می‌دهد، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ است. در موقعیت اضطراری، در موقعیت ناسازگار، انسان یک بسم‌الله بگوید و از آن برای صبور بودن، بردبار بودن و خویشتن‌دار بودن کمک بگیرد. هر جا که فشار وارد شود و انسان احساس کند بریده و می‌خواهد رها کند، به بسم‌الله الرحمن الرحیم پناه ببرد.

علاوه بر بسم‌الله، ذکر إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، به ویژه در مصیبت‌ها و غم‌ها، به انسان صبر می‌دهد. این ذکرها، حقایق تکوینی هستند و به انسان نیرو می‌دهند؛ همان‌گونه که انسان از قرص‌های تقویت‌کننده استفاده می‌کند، این ذکرها نیز توان و نیرو می‌بخشند.

یا باطن، یا صبور: شخم‌زدن دل

یا باطن، یا صبور، ذکری بلاخیز است؛ اما اگر کسی بخواهد باطنش را شخم بزند و این ذکر را بگوید، به انسان صبر می‌دهد. از این ذکرها، انسان می‌تواند توان بردباری و خویشتن‌داری خود را بالا ببرد.

کمال مطلق: آگاهی، صبر، قناعت

در روایات آمده است: الکمال کلّ الکمال: التفقّه في الدين، والصبر على النائبة، وتقدير المعيشة؛ تمامی کمال‌ها در سه چیز است: آگاهی و دانایی در دین، صبر در برابر ناملایمات، و اقتصاد در زندگی. اقتصاد یعنی میانداری، یعنی قناعت. انسان باید بار دنیایش را سنگین نکند.

مدد از خداوند: درخواست صبر

از خداوند مدد بگیرید؛ از خود خداوند بخواهید که به شما صبر عطا کند. این ذکرها را می‌گوییم تا از خداوند توان بگیریم که صبور باشیم؛ بر حرف‌های خصمانه یا جاهلانه دیگران صبر کنیم؛ اگر مصیبتی پیش آید، صبر ورزیم.

صبر در وجد الهی: تحمل شورانگیزی خداوند

همه چیز مصیبت و بلا نیست. کسی که به سوی خداوند پیش می‌رود، خداوند بسیار شورانگیز است، وجدآور است، زیباست. خداوند می‌تواند به انسان شیفتگی بخشد؛ انسان دیوانه خداوند شود، پریشان خداوند گردد. اما اگر صبر نداشته باشد، حتی در مسیر شیفتگی و وجد الهی، ممکن است به انحراف کشیده شود. خود این وجد و شورانگیزی، مانع وصول به خداوند می‌شود. انسان باید صبر داشته باشد تا این شورانگیزی، زیبایی و عشقی که خداوند در دلش می‌اندازد را تحمل کند.

عجله: دشمن تعادل و وصول

اگر انسان در مسیر سلوکش صبور نباشد، میل به انزوا پیدا می‌کند، میل به کناره‌گیری از دیگران. تعادلش را از دست می‌دهد، زیرا صبور نیست و می‌خواهد سریع به خداوند برسد. انسان باید با تعادل و سلامت، وصولش را به خداوند برنامه‌ریزی کند. خویشتن‌دار باشد. حتی برای وصول به خداوند، اگر خویشتن‌دار نباشد، بر حق نمی‌ایستد و خود خداوند را از دست می‌دهد.

بزرگ‌منشی: شرط صبر

انسان برای صبور بودن، باید بزرگ‌منش باشد، آزادگی داشته باشد، کریم باشد. رفتارهای کریمانه و بزرگوارانه داشته باشد. برای کریم بودن، نباید مصرف خسیسانه داشته باشد. نباید مصرف گدامنشانه داشته باشد. نانی که خصلت گدامنشی و خسیسانه دارد، صبوری انسان را می‌گیرد.

مصرف کریمانه: تقویت‌کننده باطن

مصرف انسان باید گوارا باشد، طیب باشد، حلال باشد. انسان نباید مالی را مصرف کند که دیگران برای تحصیلش زحمت بسیار کشیده‌اند، یا نانی که در آن منت بوده، یا لباسی که کارگری دوخته و صاحب‌کارش به او ظلم کرده، درآمدش را کامل نداده، خسیسانه رفتار کرده است. وقتی انسان چنین لباسی را می‌پوشد، صبوری‌اش را از دست می‌دهد. خست و گدامنشی، تا جایی که ممکن است، نباید به زندگی انسان راه یابد.

حشر با کریمان: خرید از بزرگواران

انسان سعی کند اگر خریدی می‌خواهد داشته باشد، از مغازه‌هایی خرید کند که فروشندگانشان افراد کریم و بزرگوار هستند. با افراد کریم و بزرگوار رابطه و حشر و نشر داشته باشد و از طریق آنان نیازهایش را برطرف کند.

عشlic: صبر عاشقانه

اگر انسان صبور باشد و بتواند صبر را از طریق ذکر، مصرف حلال، مصرف گوارا و شیرین تقویت کند، از طریق عشق نیز صبر می‌یابد. انسان که عاشق شود، بر هر ناسازگاری معشوق صبر می‌کند. می‌گویند: عاشق، بی‌عار است. هر چه معشوق اذیتش کند، عاشق کنارش می‌ایستد، زیرا عشق دارد.

حضرت زینب(س): مارأیت إلا جمیلاً

حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، مصائب عاشورا را تحمل کردند و در نهایت گفتند: ما رأیت إلا جمیلاً. تمامی مصیبت‌ها و سختی‌ها را زیبایی می‌دیدند، زیرا عشق به خداوند داشتند و خداوند را در تمامی صحنه‌های کربلا حاضر می‌دیدند.

آگاهی به نظام احسن: کلید صبر

این که انسان آگاهی داشته باشد که با یک نظام احسن روبروست، با خلقتی زیبا روبروست، و کارهای خداوند، کارهای زیبا و نیکوست، این آگاهی به انسان صبر می‌دهد. بلا، مصیبت، ناملایمات، موقعیت آزاردهنده‌ای که پیش می‌آید، از جانب خداوند می‌بیند و می‌گوید: ما رأیت إلا جمیلاً. صبرش بالا می‌رود.

صبر، نیازمند ایمان به خداست

صبر، نیازمند ایمان به خداست. می‌گوید: والعصر إن الإنسان لفي خسر إلا الذين آمنوا… انسان نیاز به ایمان دارد. این ایمان به انسان صبر می‌دهد تا به خود و دیگران توصیه به صبر کند و تواصوا بالصبر شود.

صبر بر حق: محافظت از سلوک

انسان باید صبر بر حق داشته باشد، حق‌طلبی داشته باشد و این حق‌طلبی را دنبال کند. حق‌طلبی یعنی صبر بر حکم حق، بر دین حق، بر خداوند. این باعث می‌شود انسان اسیر دجال‌ها نشود، اسیر فتنه‌گران نشود، اسیر شیاطین نشود.

صبر: کلید امامت و نبوت

انسان با صبر می‌تواند سلوکش را آغاز کند، بر سلوکش بایستد، به قرب خداوند برسد، به وصول به خداوند دست یابد. با صبر می‌تواند مقام امامت و مقام پیغمبری را دریافت کند. پیامبران الوالعظم با صبر، صاحبان ثبات شدند، نستوه شدند، پایدار شدند.

بی‌صبری: راه تعدی و خسران

انسان با فزع، جزع، بی‌تابی، کم‌تحملی، به تعدی و تجاوز می‌رود، به خسران می‌رسد، مسیر سعادت الهی را از دست می‌دهد.

مسیر سعادت الهی: ایمان، عمل صالح، حق، صبر

سعادت الهی در سوره والعصر است: إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر. این مسیر سعادت الهی است. کسانی که سرشتی این مسیر را می‌روند، به عنایت خداوند می‌روند، به موهبت خداوند. اما کسی که موهبت ندارد، باید این ساختار را با اراده، اختیار، عمل صالح، سفارش خود و دیگران به صبر و حق‌طلبی طی کند.

مقام استواء: مهر و قهر یکسان

اگر انسان مسیر سعادت الهی و ایمانش را برود، به مقام استواء می‌رسد. مقام استواء یعنی مقام برابری؛ یعنی مهر و قهر برایش یکسان شود. هر چه خداوند برایش پیش آورد، نیکوست: ما رأیت إلا جمیلاً. رسیدن به این مقام، صبر می‌خواهد.

ولیّ الهی: راهنما با صبر

انسان با صبر می‌تواند ولیّ الهی را بیابد، خود را تسلیم ولیّ الهی کند، از راهنمایی‌های ولیّ الهی استفاده کند. با صبر، همچون کوه، مسیر سلوکش را پایدار نگه دارد و از هدفش دست برندارد.

تربیت‌پذیری: ثمره صبر

انسان وقتی صبور باشد، تربیت‌پذیر می‌شود. انسان عجول و بیش‌فعال، تربیت‌پذیر نیست، استادپذیر نیست، تسلیم استاد نمی‌شود.

نتیجه‌گیری بخش ششم

صبر، نه تنها تحمل رنج، بلکه قدرتی باطنی است که انسان را به سوی کمال، وصول و امامت رهنمون می‌سازد. از موهبت تا تحصیل، از ذکر تا مصرف کریمانه، از عشق تا آگاهی، همه راه‌هایی هستند که صبر را تقویت می‌کنند. بدون صبر، نه باطن شخم می‌خورد، نه وجد الهی تحمل می‌شود، نه به استواء می‌رسد. صبر، سوخت سلوک است؛ کوهی که انسان را در برابر طوفان‌های وجود استوار می‌دارد.

جمع‌بندی نهایی: صبر، ستون وجود و کلید وصول

صبر، همچون شخم‌زنی در زمین دل، بذرهای معرفت را بارور می‌کند. از جرعه‌جرعه نوشیدن رنج تا تحمل وجد الهی، از مصرف کریمانه تا حشر با کریمان، از آگاهی به نظام احسن تا تسلیم به ولیّ الهی، همه در صبر متبلور می‌شوند. صبر، انسان را از قبض به بسط، از خسران به سعادت، از تعجیل به تعادل، از انزوا به وصول می‌رساند. این فضیلت، نه تنها واکنش به مصیبت، بلکه سوخت حرکت به سوی خداوند است. انسان صبور، کوهی استوار در مسیر سلوک؛ تربیت‌پذیر، حق‌طلب، عاشق و در نهایت، واصل.