متن تحقیق

تفسیر سوره والعصر: خروج از خسران از طریق ترک طمع و شکوفایی قلب

بخش چهاردهم: ولایت خاص و عام در پرتو معیت قومیه و احدیت ساری

۱. جریان عمومی جامعه: خسران محض و فقدان چهار رکن کمال

قرآن کریم در سوره والعصر، انسان را در زیانِ مطلق تصویر می‌کند، مگر آنکه از چهار رکنِ ایمان، عمل صالح، تواصی به حق و تواصی به صبر برخوردار باشد. جریان عمومی جامعه، فاقد این چهار رکن است. همراهی با این جریان، نه تنها توسعه نمی‌آفریند، بلکه انسان را در خسرانِ مداوم فرو می‌برد. در این جریان، ایمان غایب است، عمل شایسته دیده نمی‌شود، حق‌جویی و حق‌گویی وجود ندارد و صبر و بردباری نیز غایب است. بنابراین، زیانِ مذکور در آیه، زیانِ وجودی و باطنی است؛ زیانی که استعدادها را می‌سوزاند، ظرفیت‌ها را نابود می‌کند و انسان را به خودکشیِ تدریجی و ظلم به نفس می‌کشاند.

۲. خروج از جریان خسران: خودیابی، خودکارآمدی و عزت نفس

برای خروج از این زیانِ وجودی، انسان باید از جریان عمومی جدا شود و به خودیابی روی آورد. خودیابی، نخستین گام در شناخت ظرفیت‌های باطنی است. این شناخت، انسان را از خودسوزیِ تدریجی، ظلم به نفس و نابودی استعدادها بازمی‌دارد. خودیابی به خودکارآمدی می‌انجامد؛ یعنی شکوفایی قلب و زندگی حکیمانه. خودکارآمدی، عزت نفس می‌آفریند؛ عزتی که انسان را از طمع به خود، به دیگران و به خداوند رهایی می‌بخشد.

۳. روش واحد ترک طمع: عشق ذاتی و برنامه چندساله

بهترین راه خودیابی و خودکارآمدی، ترک طمع است. طمع از خود، از دیگران و از خداوند، انسان را در خسران نگه می‌دارد. ترک طمع، عشق ذاتی است؛ نه عشق وصفی و نه عشق فعلی. این عشق، انسان را مستقیماً به سوی ذاتِ والا می‌برد. این مسیر، روش‌های متعدد ندارد؛ تنها یک برنامه واحد و منسجم است که نیازمند چندین سال تمرین، مداومت، آگاهی و اراده است. انسان با این برنامه، از ذهنِ محدود به قلبِ شکوفا منتقل می‌شود و از ظلم به خود، به غیر و به خداوند پرهیز می‌کند.

۴. قلب شکوفا ≠ رستگاری نهایی: تمثیل حیوانات دارای قلب

شکوفایی قلب، پایان راه نیست. برخی حیوانات مانند پلنگ و شیر، با وجود حیوان بودن، از قلبِ فعال برخوردارند. رفتارشان با نجابت و صلابت است. این حیوانات با وهم و خیال زندگی نمی‌کنند، بلکه از آگاهی و اقتدار بالاتری برخوردارند. این اقتدار، ولایت تکوینی است؛ اشراف واقعی بر ضعیف‌ترها، نه اشراف اعتباری و زورمدارانه. ولایت در این حیوانات، سرشتی و تکوینی است.

۵. دو نوع ولایت: عام و خاص

سوره والعصر می‌فرماید انسان‌ها در خسران‌اند، یعنی از ولایت خاص برخوردار نیستند. ولایت عام (احدیت ساری) در همه انسان‌هاست؛ حتی در کسانی که در زیان‌اند. این ولایت، اصل ظهور و ارتباط باطنی با هویت ساری است. اما ولایت خاص (معیت قومیه) تنها به برخی عنایت می‌شود. این ولایت، انسانان را به ولی الهی، امام و متوفّق بر دیگران تبدیل می‌کند. ولایت خاص، دخل و تصرف آزادانه (نه اجباری) در دیگران را ممکن می‌سازد و انسان را اهل عشق و ترک طمع می‌کند.

۶. قانون همنشینی: ولایت عام در برابر ولایت خاص

طمع در حیوانات نیست، اما در انسان‌های فاقد ولایت خاص وجود دارد. حیواناتی مانند میمون، خوک و سگ، از ولایت خاص برخوردار نیستند و نجس‌اند. همنشینی با آنها، انسان را به افول و نزول می‌کشاند. سگ، ضعف اعصاب می‌آورد و قبض ایجاد می‌کند. اما همنشینی با پلنگ و شیر، انسان را گسترش می‌دهد. انسان‌ها نیز چنین‌اند. باید دید که همنشین، همسر یا معاشر، از ولایت عام است یا خاص. اگر ولایت عام دارد، توهم‌زده، اوهامی و فاقد تعادل است. همنشینی با او، افول می‌آورد. اما همنشینی با صاحب ولایت خاص، انسان را به بسط و اقتدار می‌رساند.

نتیجه‌گیری بخش چهاردهم

خروج از خسرانِ سوره والعصر، نیازمند جدایی از جریان عمومی و روی آوردن به خودیابی است. این مسیر، با ترک طمع در برنامه‌ای چندساله و منسجم ممکن می‌شود. ترک طمع، عشق ذاتی است که قلب را شکوفا می‌کند. اما شکوفایی قلب، پایان راه نیست. ولایت خاص (معیت قومیه) انسان را به ولی الهی تبدیل می‌کند و امکان دخل و تصرف آزادانه در دیگران را می‌دهد. ولایت عام، تنها ظهور اولیه است و طمع را باقی می‌گذارد. قانون همنشینی، انسان را ملزم می‌کند که تنها با اصحاب ولایت خاص معاشرت کند تا از افول و نزول در امان بماند.