متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای صادق خادمی

مقدمه

قلب، کانون حکمت و منبع الهام الهی است. گشادگی دل، همچون دریایی بی‌کران، زمینه‌ساز دریافت نور معرفت و القائات رحمانی می‌گردد. بسط قلب، نه تنها انسان را از قبض و تنگ‌نظری رهایی می‌بخشد، بلکه او را به سوی عمل صالح، صدق وجودی و تشبه به اولیاء الهی سوق می‌دهد. این نوشتار، با کاوش در ژرفای بسط و قبض، اراده و عمل صالح، راهی به سوی رستگاری ابدی می‌گشاید.

بخش نوزدهم: بسط قلب، کانون حکمت و عمل صالح

بسط قلب: دریای حکمت و الهام

قلب، مرکز حکمت است. هنگامی که قلب با محبت، گشاده‌رویی و حسن خلق توسعه یابد، از حکمت‌های هجومی برخوردار می‌شود. این حکمت‌ها، چون بارانی آسمانی، بر دل فرو می‌ریزند و انسان را از القائات رحمانی، عقل نوری و الهام فرشتگان سرشار می‌سازند. خدای رحمان، حکمی را در دل القا می‌کند و انسان، با بسط باطن، زمینه‌ساز دریافت احکام الهی می‌گردد.

بسط، صفای باطن را به ارمغان می‌آورد. دل گشاده، نه تنها مورد محبت مؤمنان، بلکه مورد علاقه فرشتگان است. فرشتگان به محضر چنین دلی می‌آیند و حکمت و معرفت را عرضه می‌دارند. بدین‌سان، علوم و آگاهی‌ها با بسط قلب رشد می‌یابند و انسان از تغذیه حکمت و محبت، به شرح صدر و انشراح دست می‌یابد.

دقت و ریزبینی در شناخت

انسان برخوردار از بسط، در شناخت خود و دیگران، در خودیابی و خودشناسی، و در تشخیص احکام، دقتی شگفت می‌یابد. او لطیف می‌شود، حقایق را می‌بیند و از اشتباهات به دور می‌ماند.

قبض قلب: تنگنای جهل و تعصب

در مقابل، کسی که از بسط بی‌بهره است، گرفتار قبض می‌شود. او به تعصب، جمود و تنگ‌نظری دچار می‌گردد، به یک موضع می‌چسبد و رهایی نمی‌یابد. جهل و ناآگاهی او را فرا می‌گیرد و حتی اگر بخواهد محبتی به دیگران ارزانی دارد، نمی‌تواند عملی صالح بیاورد.

عمل صالح و شروط آن

عمل صالح، نیازمند بسط پیشینی است. این عمل باید از خلوص برخوردار باشد، از جهل و ضعف اراده به دور ماند و ظرفیت انسان را محدود نسازد. عمل باید با عشق، محبت و آزادی انجام شود، نه با تکلف و سختی. کسی که قبض دارد، عمل را چون باری سنگین می‌بیند، اما انسان منبسط، اعمال صالح را با راحتی و شوق می‌آورد.

عمل صالح: ناز، نیاز، نماز

عمل صالح، شایسته، متناسب و عادلانه است. در آن، حقوق دیگران رعایت می‌شود و حتی ایثار و گذشت از حق خویش وجود دارد. انسان، ظهور خود را در دیگران اظهار می‌کند و احسان را به آنان انتقال می‌دهد. این احسان، نازکشی از خلق است؛ یعنی انتقال توانمندی‌ها و ارزش‌ها به دیگران و تأمین نیازهای مادی و معنوی آنان.

اگر عمل صالح با عشق پاک انجام شود، به نماز تبدیل می‌گردد. نماز، عاشقی دائمی و پرستش خداوند با عشق به بندگی است. بدین‌سان، عمل صالح، ناز، نیاز و نماز را در خود جمع می‌کند.

صدق: وصف وجودی انسان

صدق، وصف خود انسان است، نه صرفاً گفتار او. عمل صالح نیز وصف وجود انسان است. انسان باید طبیعت الهی، سرشت و خلقت خود را راست، مستقیم و سالم نگه دارد. او باید عمل صالح باشد، نه اینکه اعمالی ناشایسته داشته باشد.

قرآن کریم درباره فرزند حضرت نوح می‌فرماید که او خود، عمل غیرصالح بود. در مقابل، سلمان با عمل صالح، اهل بیت شد. تشبه به اولیاء الهی، با پذیرش و زندگی در طبیعت راست و خلقت صالح ممکن است.

اراده: ظرفیت عمل صالح

اراده، ظرفیت عمل صالح است. اولیاء الهی در مقام فیض و فیل منبسط، با همت الهی به تمامی خلق روزی می‌دهند و احسان عمومی دارند. انسان با اراده قوی، وفادار به اولیاء می‌شود، مسئولیت‌پذیر می‌گردد و از عدالت و محبت برخوردار می‌شود.

تقویت اراده

برای تقویت اراده، انسان باید:

• خواب عمیق داشته باشد تا استجماع و مقاومت یابد.
• با حق تعالی پیوند داشته باشد و از عبادت و عشق پاک شارژ شود.
• حکم‌های خود را بشناسد و بر آن‌ها تمرکز کند.
• از ظلم، دروغ و حسادت پرهیز کند.
• زبان خود را کنترل کند و پیش از عمل، از فریاد زدن پرهیز نماید.

ضعف اراده و پیامدهای آن

ضعف اراده، انسان را از بسط، صدق، عدالت و محبت محروم می‌سازد. او گرفتار غم، فقر، بیماری، درگیری و مشکلات اخلاقی چون عجب و استکبار می‌شود. او تقلیدی، القایی و تلقینی می‌گردد و از خودیابی و حکم‌شناسی باز می‌ماند.

راهکارهای عملی برای بسط و اراده

برای دستیابی به بسط و تقویت اراده، انسان باید:

• اقتضائات الهی و طبیعی دیگران را بپذیرد.
• در حال زندگی کند و از حسرت گذشته و خوف آینده دوری گزیند.
• آگاهی‌ها را با ذکر، نوشتن و تکرار در خود نهادینه سازد.
• رزق حلال داشته باشد تا خواب عمیق و اراده قوی یابد.
• با محبت به بندگان به عنوان ظهورات الهی، تواضع و فروتنی ورزد.

نتیجه‌گیری بخش

بسط قلب، دریایی است که انسان را به سوی حکمت، عمل صالح و تشبه به اولیاء الهی می‌برد. اراده قوی، پلی است که انسان را از قبض و تنگنای جهل رهایی می‌بخشد و به رستگاری ابدی می‌رساند.

جمع‌بندی نهایی

مسیر رستگاری، از بسط قلب آغاز می‌شود و با صدق وجودی، اراده قوی و عمل صالح (ناز، نیاز، نماز) به تشبه به اولیاء الهی و اهلیت برای حشر با آنان می‌رسد. انسان منبسط، با محبت به بندگان و پیوند با حق تعالی، از قبض و تنگنای جهل رهایی می‌یابد و به سوی کمال ابدی پرواز می‌کند.

اللهم صل علی محمد و آل محمد