شناسنامه اثر

ساختار و اهداف تفسیر

این کتاب، با تمرکز بر تفسیر سوره حمد از منظری علمی و عرفانی و بررسی ابعاد متافیزیکی، کارکردی و معنوی آن و نیز ابعاد اعجازی، فقهی و تاریخی، عمق معارف این سوره را در دو بُعد علمی و معنوی آشکار می‌سازد. تفسیر حاضر، ساختار دوگانه نزول و صعود، که در مفهوم «مثانی» متجلی است، تلاش کرده تا لایه‌های پنهان این سوره را آشکار سازد.

این نوشتار، تمامی ابعاد سوره حمد را، از تعاریف و اسماء گرفته تا ساختار دوگانه و تأثیرات شفابخش آن و نیز جامعیت سوره حمد، جایگاه والای هریک از آیات هفت‌گانه‌ی آن، نقش این سوره در هدایت انسان به سوی قرب الهی از طریق معرفت، عبادت و تبعیت سالم تبیین می‌کند و تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که چگونه می‌شود برای کشف ابعاد عمیق‌تر معرفتی و تربیتی بر عبادت متمرکز شد و عبادت خالصانه در زندگی مدرن چگونه و بر چه کیفیتی محقق می‌گردد؟

نوآوری در تفسیر

تفسیر حاضر، با بهره‌گیری از روایات معصومین (علیهم‌السلام) و نقد دیدگاه‌های عالمان پیشین، مسیری نو در فهم این سوره گشوده است. در این کتاب، مفاهیم سوره حمد بررسی شده و با نگاهی نقادانه، به بعضی از دیدگاه‌های مختلف تفسیری پرداخته شده است. هدف این اثر، ارائه تحلیلی جامع و نظام‌مند از سوره حمد است تا ضمن حفظ اصالت محتوای قرآنی، به غنای علمی و معرفتی بحث افزوده شود.

دو محور اصلی تفسیر

این تفسیر بر دو محور استوار است:

• نخست: تبیین مسائل معنوی، ربوبی و الهی که به حقایق دینی و اسلامی می‌پردازد.
• دوم: تحلیل‌های علمی و خردمندانه در حوزه‌های روان‌شناسی، فلسفه، عرفان و علوم اجتماعی که با معیارهای دانشی سازگار است.

تفسیر قرآنی، مانند پلی استوار، معنویت الهی و خرد علمی را به هم پیوند می‌دهد و جامعیت قرآن را آشکار می‌سازد. این دوگانگی، قرآن‌کریم را به‌عنوان منبعی جامع برای هدایت معنوی و تحلیل علمی معرفی می‌کند.

پرهیز از مباحث غیرمستند

در این تفسیر، از مباحث غیرمستند، عامیانه و سنتی که فاقد پشتوانه علمی و عقلی هستند، اجتناب شده و بر ارائه محتوای مستدل و قابل دفاع در مجامع علمی تأکید می‌شود. پرهیز از مطالب غیرمستند، مانند پالایش چشمه معرفت، تفسیر را به دانشی زلال و معتبر تبدیل می‌کند. این اصل، تفسیر را از دام کلیشه‌های غیرعلمی رها کرده و آن را به ابزاری برای تولید دانش تبدیل می‌کند.

نقد رویکردهای سنتی در تفسیر دینی

تفسیر قرآن‌کریم باید با رویکردی علمی و معنوی ارائه شود که پاسخگوی نیازهای دنیای مدرن باشد، حتی برای غیرمسلمانان. این رویکرد، مانند پلی است که معارف دینی را به دنیای معاصر پیوند می‌دهد. روش‌های سنتی و خشک در ارائه معارف دینی، که فاقد استدلال علمی‌اند، پاسخگوی پرسش‌های امروزی نیستند. عالم دینی باید به‌سان دانشمندی وارد میدان شود، نه صرفاً یک راوی عامه‌پسند.

نقد رفتار در منبر

شوخی و جک‌گویی در منبر، شأن عالم را به سطح سرگرمی‌ساز تنزل می‌دهد. عالم باید مانند مشعلی باشد که نور معرفت را در دل‌ها می‌افروزد، نه یک بازیگر که صرفاً سرگرمی می‌آفریند. عالم دینی باید با وقار و جدیت، شأن انبیا و اولیا را در ارائه معارف حفظ کند و از شوخی و سرگرمی‌گری بپرهیزد.

قرآن‌کریم؛ کتابی زنده و همگانی

قرآن‌کریم، در طول تاریخ، غالباً به ابزاری برای کسب ثواب، تبرک و قرائت صوری تقلیل یافته و از جایگاه اصلی‌اش به‌عنوان کتاب هدایت دور شده است. شوربختانه، برخی از علما، با تأکید بر عظمت و قداست قرآن‌کریم و اختصاص فهم آن به ائمه معصومین (علیهم‌السلام)، آن را از دسترس عموم خارج دانسته و معتقدند که قرآن‌کریم برای عامه مردمانان قابل‌فهم یا کاربردی نیست.
این دیدگاه، به جدایی مردمانان از قرآن‌کریم و عدم استفاده عملی از معارف آن منجر شده است.
</بحث>

علم حقیقی: گذار از «حاکی» به «محکی»

تمرکز بیش از حد بر مفاهیم انتزاعی در علم دینی و دانش تفسیر، مانع از رشد علمی و فهم حقایق قرآن‌کریم شده است. علم حقیقی، در گرو مصداق‌محوری و اتصال به واقعیت‌های وجودی است.

تمایز بین حاکی (مفاهیم ذهنی) و محکی (واقعیت عینی)، کلید فهم حقیقت است:

• زندگی در حاکی، مانند خوابیدن در قطار است که انسان را در غفلت نگه می‌دارد.
• زندگی در محکی، مانند دیدن حرکت قطار، به بیداری معنوی منجر می‌شود.

این تمایز، مانند تفاوت میان سایه و جسم است؛ سایه تنها اشاره‌ای به حقیقت است، اما جسم، خود حقیقت است. غالب مفاهیم بدون مصداق، موهوم‌اند و حقیقت در مصادیق وجودی نهفته است.

آثار عبادت در ظرف محکی

عبادت بدون اتصال به محکی، فاقد آثار معنوی است. نمازی که در ظرف حاکی انجام شود، مانند کلماتی است که بر زبان می‌آیند اما قلب را تکان نمی‌دهند. اما عبادت در ظرف محکی، مانند چشمه‌ای زلال، قلب را سیراب می‌کند. عالمی که قرآن‌کریم و حدیث را برای منبر حفظ کند، در قبر از آن‌ها بی‌بهره است، زیرا این حفظ، در ظرف حاکی است. اما اگر با قرآن‌کریم و حدیث، مونسِ خدا شود، در قبر مواجهه معرفتی دارد، زیرا در ظرف محکی بوده است.

اصلاح نظام آموزش دینی

نظام آموزش دینی باید از کتاب‌محوری به استادمحوری حرکت کند. استاد، مانند چراغی است که مسیر معرفت را روشن می‌کند، در حالی‌که کتاب، تنها نقشه‌ای است که بدون راهنما ممکن است گمراه‌کننده باشد.
طلاب جدید، به دلیل هوشیاری و تجربه زیستی، از مفاهیم تکراری خسته شده‌اند و به دنبال معرفت واقعی‌اند. این تحول، مانند نسیمی است که غبار از آینه‌های معرفت می‌زداید.

سخن پایانی

تفسیر قرآن‌کریم باید بر دو پایه استوار باشد: مباحث علمی، که قواعدی منسجم و قابل‌تعمیم ارائه می‌دهد، و مباحث معنوی، که به لایه‌های باطنی و روحانی آیات نفوذ می‌کند. هر بحث قرآنی باید از کلی‌گویی پرهیز کرده و مبتنی بر قواعدی باشد که در همه موارد کاربرد داشته باشد.
تفسیر غیرعلمی، چون بنایی سست، در برابر پرسش‌های عقلانی فرو می‌ریزد. قواعد تفسیری باید ثابت، قابل‌تعمیم، و غیرقابل‌نقض باشند تا بتوانند پاسخ‌گوی پرسش‌های عمیق کلامی و معنوی باشند.

وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الاُْمُورِ
صادق خادمی
زنده باد حق‌تعالا | آبان‌ماه ۱۴۰۴