تحليل مقامى «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

3. «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

«الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، تمام ظهور حقى و تمامى اسماى حق تعالى و نيز تمامى خلق مظهرى را در خود دارد. اين دو اسم مبارک، چونان دو بال پرواز، كل هستى را در بر مى‌گيرند و نشان‌دهنده گستره فيض الهى هستند. اين آيه، به مثابه فصلى از كتاب ربوبيت، جايگاهى ويژه در تبيين رابطه خلق با حق دارد.

ماهيت وجودى اسماء

الرَّحْمَن، در مقام مظهرى تمام فيض است و تمام ظهور خلقى و بيان‌گر ذات و اسم عام و اسم ابداع و اصل پديدارى است. اين اسم، ريشه و منشأ تمام خلقت و تجلى اوليه حق در عالم است. ظهور و زنده‌شدن پديده‌ها، ابتدا به الرَّحْمَن وابسته است. الرَّحِيم، كمال پديدارها و اسم خاص است. اين اسم، مكمل الرَّحْمَن است و مسئوليت رشد و هدايت مخلوقات را بر عهده دارد.

تكرارى‌نبودن «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

اين آيه تكرار «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» موجود در «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نيست. اين تفكيك، اساس فهم عميق‌تر سوره حمد است و از سوءتفاهم‌هاى تفسيرى جلوگيرى مى‌كند.

تفاوت اجمال و تفصيل

تمام حق با تمام خلق در «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بسمله، به‌صورت **جمعى و اجمالى** موجود است. «بِسْمِ اللَّهِ» شاه‌كليد و نقطه‌ى جمع تمام حقايق است. اين جمعيت در آيه‌ى شريفه «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، **تقسيم مى‌شود و تفصيل مى‌يابد**. به‌عبارت ديگر، تفاوت آيه «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» با «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» در «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، به **اجمال و تفصيل** است.

تذكر مفسر

شرح تفصيلى اين دو اسم مبارك، قبلاً در تفسير «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» گذشت. بنابراين، در اينجا از تكرار آن مباحث خوددارى مى‌شود و تنها به تبيين تفاوت مقامى و نقش تفصيلى اين آيه اكتفا مى‌گردد.