ذکر؛ از تبارشناسیِ گسست تا دیالکتیکِ تجلی و تصرفِ تکوینی: بخش دوم

﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا﴾ (سوره احزاب (۳۳)، آیه ۴۱) | (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) [سوره بقره، آیه ۱۵۶]

# بخش یکم: مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختیِ ذکر؛ از آوای ناسوتی تا تجرد نفسانی

مبحث یکم: ماهیت موهوبی ذکر و دیالکتیک حاکی و محکی
### بند یکم: گذار از نشانه‌شناسی زبانی به نهادینه‌سازی اگزیستانسیال

«ذکر»، در ساحتِ بنیادینِ خویش، دانشی ارگانیک، پیچیده و از زمره‌ی علومِ موهوبی (Gifted Knowledge) است که انحصاراً بر اولیایِ الهی افاضه می‌گردد. این پیکره‌ی معرفتی، صرفاً مجموعه‌ای از اصواتِ زبانی نیست، بلکه واجدِ اصول و قواعدِ متقنی است که تخطی از آن‌ها، فرایندِ سلوک را به امری عقیم بدل می‌سازد. ساحتِ سلوک، عرصه‌ی استحاله‌ی بنیادینِ «نفس» است؛ سالک برای آفرینشِ ذکر در نهان‌گاهِ جانِ خویش، ناگزیر از عبور از سدِ مفاهیمِ ذهنی و نیل به وحدتی ارگانیک با حقیقتِ آن است. در این پارادایم، توجهِ اصالی به لایه‌ی زبانی و گرامریِ ذکر (مباحثِ مدرسی پیرامونِ اسم یا صفت بودنِ واژگان) اکیداً مذموم است. ذکر، تنها یک دال (حاکی) و ابزاری آلی برای وصول به مدلولِ مطلق (محکی) است. کمالِ این رهیافت، دست‌یابی به «قدرتِ تبدیل» است؛ ظرفیتِ عظیمِ آنتولوژیک (Ontological) که در آن، ذکرپرداز تمامیِ تعلقاتِ ذهنی را فرو نهاده و یگانه ابژه‌ی تمرکز را حقیقتِ ذکر قرار می‌دهد. با تحققِ این مهم، ذکر به «ربّ» (مربیِ) جانِ ذاكر مبدل شده و روحی خلق می‌کند که حتی پس از مرگِ بیولوژیک نیز، بی‌اعتنا به پدیده‌ی مرگ، به تسبیحِ خویش ادامه می‌دهد.

بند دوم: مکانیسم هضم باطنی و تقلیل تراکم فرمال

مکانیسمِ جذبِ ذکر در ساحتِ فاهمه‌ی نفس، قرابتِ هستی‌شناختیِ شگرفی با فرایندِ فیزیولوژیکِ هضمِ غذا دارد. همان‌گونه که موادِ غذایی برای ادغام در بافتارِ بیولوژیک و جریان یافتن در مویرگ‌هایِ ظریفِ چشم، نیازمندِ طیِ یک متابولیسمِ پیچیده‌اند، ذکر نیز بسانِ یک موجودیتِ ثقیل، باید از فازِ درشتی و تراکمِ فرمالِ خویش خارج شده و به لطافتِ معنایی تنزل یابد. این استحاله‌ی ساختاری، پیش‌شرطِ نهادینه‌سازیِ ذکر در باطنِ سالک و اعمالِ کارکردِ دگرگون‌سازِ آن است.

مبحث دوم: استخلاص، تخلیه‌ی نفسانی و مقام رضایت کیهانی
### بند یکم: نقطه‌ی صفر وجودی و تجرید شناختی

نخستین گام در معماریِ درونیِ ذاکر، تحققِ «تخلیه‌ی نفس» از هرگونه مانعِ اپیستمیک و شاغلِ ذهنی است. التفات به «معنایِ ذکر» یا «قواعدِ فرمالِ آن» در این مرحله، به‌مثابه‌ی حجاب عمل کرده و دینامیکِ حرکتِ متافیزیکیِ ذکر را مختل می‌سازد. ذاکر باید به نقطه‌یِ صفرِ وجودی (Zero-Point) واصل گردد؛ متارکه‌یِ مطلق با حافظه، نفس، متعلقاتِ فردی و کثرت‌هایِ بیرونی. این تجرید تا مرتبه‌یِ «استخلاص» ارتقا می‌یابد؛ دفعِ هرگونه رسوبِ ادراکی یا کدورتِ ناشی از حالاتِ پیشین. نفسِ ذاکر در این مقام، مشابهِ بیماری مبتلا به سرطانِ خون است که نیازمندِ تعویضِ کاملِ خون و پاک‌سازیِ شریان‌هاست. هیچ ردپایی از گذشته، القاب، ریاست یا اذکارِ پیشین نباید در آگاهی رسوب کرده باشد.

بند دوم: رضایت کیهانی و خنثی‌سازی پارازیت‌های ادراکی

شرطِ بنیادینِ استخلاص، دستیابی به «رضایتِ کیهانی» و فقدانِ مطلقِ کینه نسبت به دیگران است. کدورت، همچون یک پارازیتِ قدرتمند، سیگنالِ ذکر را مخدوش می‌سازد. سالک باید تحتِ لوایِ اسمِ «ستار العیوب»، بر نیکی‌ها و بدی‌هایِ خویش پرده افکنده و در یک بی‌خویشتنیِ مطلق، آینه‌یِ ذکر گردد.

# بخش دوم: فیزیکِ سلوک، مهندسی زیست‌محیطی و طهارت فیزیولوژیک

مبحث یکم: خلوت وجودی، مدیریت فضا و تقلیل محرک‌ها
### بند یکم: تاریکی استعلایی و امتناع از ثقل فیزیکی

محیطِ فیزیکیِ ذکر باید بازتابِ خلوتِ درونی باشد. استقرار در مکانی خلوت، تاریک و رو به قبله، کاتالیزورِ استجماع است. نور در این پارادایم، عنصری ثقیل و بیگانه است که هم‌چون خرده‌شیشه‌هایی بر پیکره‌یِ ادراکیِ سالک فرود آمده (به‌ویژه آلودگیِ نوریِ لامپ‌ها) و سیستمِ عصبی-روحانیِ وی را دچارِ اختلال می‌کند. تاریکیِ شب حیاتی است، مشروط بر آن‌که با چشمانِ باز ادراک شود تا اراده‌ی معطوف به بستنِ چشم، خود به شاغلِ ذهنی بدل نگردد.

بند دوم: مینیمالیسم پوششی و محفظه‌ی آکو

«لباسِ ذکر» تابعِ اصلِ مینیمالیسم و طهارتِ اقتصادی (حلالِ مطلق) است. پوششِ فاخر و شبهه‌ناک، ارتعاشات را مسدود می‌سازد. سالک با حداقلِ پوشش (گویی به حجله‌ی وصال می‌رود) و رعایتِ دقیقِ نظافتِ حفراتِ بدن، کالبدِ خویش را به یک «محفظه‌ی آکو (Echo Chamber)» برای انعکاسِ فرکانسِ ذکر تبدیل می‌کند. جسمِ آلوده، ارابه‌ای سنگین در برابر غزالِ تیزپایِ معناست.

مبحث دوم: طهارت گوارشی، حلال‌درمانی و کالیبراسیون متابولیک
### بند یکم: حلال‌درمانی و سبکی کالبد

زیربنایِ فیزیکال، «حلال‌درمانی» است. تغذیه‌یِ حرام و فرآورده‌هایِ فاقدِ ارزشِ بیولوژیک (نظیر سوسیس و کالباس) سیستمِ ایمنیِ روحانی را در هم شکسته و راه را بر وسواس می‌گشاید. مصرفِ غذای سنگین (مانند آبگوشت) پیش از ذکر، تمرکزِ خون را به معده معطوف کرده و ذکر را به عاملِ مسمومیت بدل می‌سازد. سبکیِ معده و پرهیز از بوهای درگیرکننده‌ی حافظه‌ی چشایی (سیر و پیاز) الزامی است.

بند دوم: تنظیم ریتم عصبی

خستگیِ عصبی باید با آرام‌بخش‌هایِ ارگانیک مدیریت شود تا نشاطِ لازم برای پیشگیری از رخوت در حینِ استجماع تضمین گردد.

# بخش سوم: پدیدارشناسی اراده، معماری درونی و مکانیک تنفس

مبحث یکم: تمرکز تک‌محوری، کشیک نفس و مدیریت کثرات

### بند یکم: استجماع قوای ادراکی و انقباض وجودی

سلوکِ ذکری ماهیتی مونونوکلئر (تک‌هسته‌ای) دارد. پراکندگی در اذکارِ متعدد، قانونِ «تک‌محوری» (همتایِ انحصارِ زناشویی) را نقض می‌کند. شرطِ باروری، «استجماع» (هم‌گراییِ مطلقِ نیروها) است که مستلزمِ انقباضِ وجودیِ سالک (همانند در هم کشیدنِ بدن برای عبور از گذرگاهِ باریک) می‌باشد. شمارش باید بدونِ ابزارهای منفصل (تسبیح) و از طریقِ تجسمِ درونی یا حسِ انگشتان انجام پذیرد.

بند دوم: پدیدارشناسی افعال روزمره و ارتقای تمرکز

مهارِ روانِ متلاطم، نیازمندِ توقفِ آگاهانه بر افعالِ روزمره است؛ نوشیدنِ جرعه‌جرعه‌یِ آب با خونسردی، در دست گرفتنِ سیب بدونِ شهوتِ خوردن، و استحمام با آبِ متضادِ فصل. تمرینِ تمرکز از ابژه‌هایِ محسوس (خیره شدن پنج‌دقیقه‌ای به لیوان) آغاز شده، به ساحتِ تخیل منتقل گشته، و در نهایت به «قلب» (تمرکز بر محبت و حرارتِ روحانی) می‌رسد تا «اراده‌ی ارادی» محقق گردد؛ ذهن دارای دربانی می‌شود که هوس‌ها را فیلتر می‌کند.

بند سوم: کشیک نفس و مانیتورینگ سیستماتیک

«کشیک نفس»، پایشِ مداومِ میزانِ رسوخِ ذکر است. اگر سالک اثری نیافت، باید با استاد مشورت کند (بررسیِ عدمِ سنخیت، نقصِ مقدمات یا دیربازده بودن). داشتنِ «نمایه‌ی سیستماتیک از اذکارِ نهادینه‌شده» برای ردیابیِ تحولاتِ روحی ضرورتی علمی است.

مبحث دوم: دیالکتیک تنفس، کلام نفسی و مهندسی فضایی

### بند یکم: دم و بازدم به‌مثابه‌ی صعود و نزول لاهوتی

گذار به ذکرِ خفی، تنفس را از کنشِ بیولوژیک به مَرکبِ لاهوتی ارتقا می‌دهد. «دم»، واجدِ اکسيژن و نمادِ صعود و قبضه کردنِ هستی است؛ «بازدم»، حاملِ کربن، نمادِ نزول است. سالکِ مجرب، کربنِ بازدم را نیز اکسیژنِ روحانی ادراک می‌کند. استقرارِ گوهره‌یِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بر مدارِ تنفس (انشایِ بی‌صدایِ آن در هر دم و بازدم)، نخستین گام در تقویتِ «کلامِ نفسی» است. مبتلایان به کثرتِ کلام، جهتِ انسدادِ جوارح، لازم است ریاضت ترک کلام داشته باشند.

بند دوم: کانون‌یابی درون‌ماندگار و نفی لنگرگاه‌های برون‌ذات

سالک باید پیوندی ارگانیک میانِ تنفس و تک‌تکِ سلول‌ها ایجاد کند. این بسط از «ناف» آغاز شده و با هندسه‌ای «لوزی‌وار» به تمامِ اندام‌ها گسترش می‌یابد (در تقابل با روش‌های برون‌ذاتی چون هیپنوتیزم). در اوجِ تجرد، سالک ادراک می‌کند که نَفَس از زیرِ ناخنِ پایش عبور می‌کند و ذکر در اعماقِ مغزِ استخوان نفوذ می‌یابد.

# بخش چهارم: معماری سلسله‌مراتبی و پدیدارشناسی کارکردیِ اذکار

مبحث یکم: صلوات؛ اذن دخول کیهانی

نخستین گام، اخذِ اذنِ دخول با «صلوات» (اللهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد، بدون هیچ افزونه) در سحرگاهان است. این ذکر، عاری از آسیبِ سایکولوژیک، باید با لحنی لطیف و تا مرزِ شیرینی (بدون قیدِ عدد) تکرار شود. ضمیمه کردنِ ادعیه‌یِ دیگر، خاصیتِ تطهیریِ آن را زایل می‌کند (بسان چکاندنِ آبلیمو بر کله‌پاچه).

مبحث دوم: تسبیح (سبحان الله)؛ کاتالیزور تطهیر و انهدام توهمات

این ذکر با وجودِ شیرینیِ آوایی، هم‌چون «اسید» رسوباتِ باطنی و هواجس (توهمات) را متلاشی می‌کند (خاصیتی جهان‌شمول مانند گیاهِ سیر). تسبیح ذکری «بُروزی» است؛ با یک دم گفته شده و میانِ دو ذکر یک بازدمِ کامل فاصله می‌افتد. اعدادِ تجویزی آن «فرد» است. پیوسته ادا کردنِ آن مستعدِ ایجادِ شرک و اعجاب است.

مبحث سوم: استغفار؛ فنای ذاتی و رجوع مطلق

ذکرِ «استغفر الله ربی و اتوب الیه»، حاملِ ثقلِ انانیت (به‌واسطه‌ی ضمیر متکلم) است که سالک باید آن را مغفول سازد. این ذکر در بسته‌های هفت‌تایی با طمأنینه ادا می‌شود و غبارِ کالبد را (بسان کیسه کشیدن در حمام) می‌زداید. توبه، صرفاً زبانی نیست؛ «رجوع از ذات» و تسلیمِ دارایی‌ها به پروردگار است، حقیقتی که مقامِ عصمت نیز بدان مکلف بود.

مبحث چهارم: تهلیل (لا اله الا الله)؛ زلزله‌ی توحیدی

تهلیل، ماده‌ی اصلیِ سلوک و زلزله‌ای آنتولوژیک برای فروپاشیِ بت‌هایِ نفس است. اجرای آن نیازمندِ ۱. روانیِ گفتار (تمرین تنفس برای جلوگیری از تقلیل به اصواتِ بی‌معنا)، ۲. حلال‌درمانی، ۳. سبکیِ فیزیکال (بسان زنی در آستانه‌ی زایمان) است. در مدارِ خفی، این ذکر مکاشفاتِ زلالی در رؤیاهای صادقه پدید می‌آورد.

بند یکم: مختصات مورفولوژیک و سبکی واژگانی

نفس در برابر اذکارِ «جمالی، خفيف و فاقدِ نقطه» (مانند لا إله إلّا الله) واکنشِ سریع‌تری نشان می‌دهد، در قیاس با اذکارِ مشحون از نقطه و تشدید (مانند لا حول ولا قوة الا بالله). اتصالِ آنتولوژیک تمامیِ اذکار با «صاحبانِ ولایت» الزامی است، ورنه عقیم خواهند ماند.

مبحث پنجم: اربعین‌نشینی تهلیل و مکتب عیسوی در ذی‌الحجه

پس از یک اربعین مراقبه با تهلیل، اتصال به شبکه‌ی وحیانی با ادعیه‌یِ پنج‌گانه‌یِ مکتبِ عیسوی (ع) در دهه‌ی ذی‌الحجه محقق می‌شود. این اذکار، شرک‌زداییِ مطلق کرده و حسِ انتزاعِ روح را تداعی می‌کنند. قرائتِ آن‌ها با تقطیعِ ساختاریِ دقیق (حفظِ وقف و وصل) و در «بسته‌هایِ فرد» (پنج‌تایی یا سه‌تایی برای مبتدیان) الزامی است؛ خوانشِ زوج (شفع) نمادِ شرک و ممنوع است. این ریاضت برای افرادِ کثیرالکلام یا محصلانِ حوزوی (در صورت اخلال در تحصیل) فاقدِ وجاهت است.

# بخش پنجم: آسیب‌شناسی، سنتز نهایی و مقام صاحب‌ذکری

مبحث یکم: زمان‌مندی، ظرفیت‌سنجی و تاریخ انقضای اذکار

ذکر ماهیتاً «توجهی اقتضایی» است. مداومتِ هم‌زمان بر اذکارِ متعارض، مسمومیتِ معنوی می‌آورد. انتخابِ خودسرانه‌ی ذکر (بدون اذنِ استاد) می‌تواند غفلت و قساوتِ قطعی به بار آورد. هر ذکر «تاریخِ مصرفی» دارد و تداومِ بی‌رویه یا تورقِ مکانیکیِ کتبی چون «مفاتیح‌الجنان» ویران‌گر است. احساسِ سنگینیِ مفرط، سمپتومِ نقصِ ظرفیت است؛ صعودِ ظرفیتی نیز نیازمندِ پرداختِ «مالیاتِ وجودی» (انفاقِ مالیِ مضاعف) است تا قلب دچارِ تصلبِ چدنی نگردد.

مبحث دوم: از اراده تا طبیعت؛ زایش موکل نفسانی

غایتِ سلوک، انتقالِ ذکر به «طبیعتِ ناخودآگاه» است. قلب، با اتساعِ وجودی، ذکرِ ثقیل را به «فرزندِ رامِ دل» استحاله‌ می‌کند. نفس، «موکلِ باطنی (Guardian of Memory)» خلق می‌کند که در هولناک‌ترین لحظاتِ مرگ نیز ترنمِ ذکر را صیانت می‌نماید. ریاضت‌های ارادی (چون خیره شدنِ بیست‌ساله به خورشید یا پمپاژِ ذکر در رویایِ مواجهه با سلاح)، اتوماسیونِ این پرنده‌یِ دست‌آموز را در کالبدی که یکپارچه تنفس می‌کند، تضمین می‌نمایند. مداومت بر مناسکی چون زیارت عاشورا خارج از محرم، نیازمندِ اذنِ خاص است.

مبحث سوم: پراگماتیسم عرفانی و نفی رهبانیت

اعتبارِ اپیستمولوژیکِ ذکر، مطلقاً منوط به «اثربخشیِ پراگماتیک» آن در زیست‌جهانِ انضمامی است. ذکر باید خشونت را مضمحل و تواضع را حاکم سازد (مقام نفیِ انانیت). مبانیِ شیعی، انزواطلبی، قلندرمآبی و ظلم به خانواده را به‌شدت طرد می‌کند. ذکرِ اصیل، هندسه‌یِ حیات را به سویِ شادابی و پیوندِ ارگانیک با جامعه سوق می‌دهد.

بخش ششم: مبانی ساختاری و پدیدارشناسیِ ادعیه‌ی پنج‌گانه‌ی مکتب عیسوی (ع)

استقرار در شبکه‌ی معناییِ این ادعیه، مستلزمِ طیِ یک دوره‌ی تمهیدی (اربعین‌نشینیِ تهلیل) است. سالک پس از مداومتِ چهل‌روزه بر «لا اله الا الله»، ظرفیتِ آنتولوژیکِ لازم برای ارتقای ذکر از ساحتِ زبان به ساحتِ «قلب» را احراز می‌کند. در این مقطع، معماریِ سلوک بر مدارِ پنج دعایی قرار می‌گیرد که از طریقِ پیکِ وحی (جبرئیل) به ساحتِ عیسی بن مریم (ع) جهتِ قرائت در دهه‌ی نخستِ ذی‌الحجه افاضه شده است. این منظومه، ماشینِ قدرتمندِ «شرک‌زدایی» و کاتالیزورِ انتزاعِ روح از کالبد است.

مبحث یکم: متن کامل اذکار و معماریِ تقطیعِ ساختاری

هندسه‌یِ زبانیِ این اذکار، واجدِ توقف‌گاه‌هایِ (وقف) دقیقی است که تخطی از آن‌ها، ریتمِ تنفس و جریانِ معنایی را مخدوش می‌سازد. سالک موظف است این قطعات را دقیقاً مطابقِ مرزبندیِ زیر، به نرمی و بدونِ انقطاعِ نَفَس در میانِ اجزایِ پیوسته، تلاوت نماید:

**ذکر یکم (سه قطعه):**

۱. «أَشْهَدُ أَنْ لاإِلهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَريکَ لَهُ»
۲. «لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ»
۳. «وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ»

**ذکر دوم (دو قطعه):**
۱. «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلـهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَريکَ لَهُ»
۲. «أَحَداً صَمَداً لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَلا وَلَداً»

**ذکر سوم (سه قطعه):**
۱. «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلـهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَريکَ لَهُ»
۲. «أَحَداً صَمَداً»
۳. «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ»

**ذکر چهارم (سه قطعه):**
۱. «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلـهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَريکَ لَهُ»
۲. «لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيي وَيُميتُ وَهُوَ حَيٌّ لا يَمُوتُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ»
۳. «وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ»

**ذکر پنجم (شش قطعه):**
۱. «حَسْبِىَ اللهُ وَكَفى»
۲. «سَمِعَ اللهُ لِمَنْ دَعا»
۳. «لَيْسَ وَرآءَ اللهِ مُنْتَهى»
۴. «أَشْهَدُ للهِِ بِما دَعا»
۵. «وَأَنَّهُ بَرىءٌ مِمَّنْ تَبَرَّءَ»
۶. «وَأَنَّ لِلّهِ الاْخِرَةَ وَالاُْولى»

مبحث دوم: فیزیکِ سلوک و مکانیسمِ اجرایِ عیسوی

تحققِ کارکردهایِ باطنیِ این منظومه، منوط به رعایتِ پروتکل‌هایِ سخت‌گیرانه‌یِ زیر است:

* **الف) گذارِ اپیستمولوژیک (از جلی به قلبی):** ذکر در ابتدا آوایی (جلی) است، سپس پنهان (خفی) می‌شود و در نهایت باید در قلب نهادینه گردد. توقف در ساحتِ جوارح (زبان)، خود نوعی شرکِ خفی است.
* **ب) ریاضیاتِ ذکر و نفیِ شفع (زوج):** اعداد در این پارادایمِ توحیدی باید مطلقاً «فرد» باشند (۳ یا ۵). قرائتِ زوجِ این اذکار، تداعی‌گرِ دوگانگی و شرک است. مبتدیان باید هر ذکر را در بسته‌هایِ سه‌تایی (مجموعاً ۱۵ ذکر در هر نوبت) بخوانند تا دچارِ کلافگی و فرسایشِ عصبی نشوند. سالکانِ مجرب آن را در بسته‌هایِ پنج‌تایی ادا می‌کنند.
* **ج) پدیدارشناسیِ خواب و تجریدِ روح:** استجماعِ اراده در این ذکر، چنان ثقلِ توحیدی ایجاد می‌کند که در رؤیا، سالک فشارِ سهمگینی بر قلبِ خویش احساس می‌کند؛ گویی روح در آستانه‌یِ خروج از کالبد است. این سمپتوم، نشانه‌یِ توفیق در شرک‌زدایی و بروزِ میل به خلوت‌گزینی است.
* **د) کالیبراسیونِ متابولیک و فضایی:** اجرای ذکر نیازمندِ طهارت (وضو)، استقبالِ قبله، و تعادلِ گوارشی (نفیِ گرسنگیِ مفرط و امتلاءِ معده) است. همچنین ضرب‌آهنگِ قرائت باید واجدِ «طمأنینه» باشد؛ نه شتاب‌زده و نه بیش از حد بطیء.
* **هـ) دینامیکِ وضعیت (سیکونیک تا داینامیک):** در آغازِ راه، سکونِ مطلقِ فیزیکی الزامی است (در سحرگاهان، قنوت، تعقيبات یا سجده). پس از تثبیتِ ملکه، می‌توان آن را در حالِ حرکت و در مسیرهای روزمره نیز امتداد داد.
* **و) پراگماتیسمِ اجتماعی و محدودیت‌هایِ فقهی-کاربردی:** این ذکر برایِ تیپولوژیِ شخصیتیِ برون‌گرا، پرحرف، و اهلِ مجامعِ کثیر، کاملاً خنثی و بی‌اثر است. مهم‌تر از آن، اگر مداومت بر این ذکر، موجبِ اختلال در وظایفِ بنیادین (به‌ویژه تحصیلِ طلابِ علومِ دینی یا خوابِ سالم) گردد، استمرارش فاقدِ وجاهتِ شرعی است و استفاده از شهریه‌یِ حوزوی در این فرض، محلِ اشکالِ جدی است. هیچ ریاضتی نمی‌تواند جایگزینِ فریضه‌یِ تحصیلِ علم گردد.