برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: مقدمه‌ای بر منظومه حکیم سبزواری و جایگاه مقصد اول

حکیم حاج ملا هادی سبزواری رضوان‌الله‌علیه پیش از ورود به درس فلسفه و مسائل خاص آن، مقدمه‌ای جامع نگاشته است که هم برائت استهلال دارد و هم رئوس ثمانیه را در بر می‌گیرد. این مقدمه، همچون دری است که به سوی اقیانوس حکمت متعالیه گشوده می‌شود.

منظومه سبزواری در طول بیست و یک سال، از سال ۱۲۴۱ تا ۱۲۶۱ قمری، نگاشته شده و پس از آن، حکیم نزدیک به سی سال به تدریس آن پرداخته است. این کتاب، عصاره‌ای ناب از نه جلد اسفار اربعه صدرالمتألهین شیرازی است که حکیم توانسته است شعر عربی و نثر فارسی را در هم آمیزد و آن را به گونه‌ای مختصر و منظم عرضه کند. اختصار توأم با نظم، دشواری را دوچندان می‌کند، اما همین دشواری است که تسلط بر منظومه را معادل تسلط بر اسفار قرار می‌دهد.

کتاب منظومه سه منزل دارد: مقاصد، فرائد، غرر. دارای هفت مقصد است:

1. امور عامه (فلسفه به معنای اعم)
2. جوهر و عرض
3. الهیات بالمعنی الأخص
4. طبیعیات
5. کرامات ائمه علیهم‌السلام
6. معاد
7. اخلاق و عرفان

مقصد اول، یعنی امور عامه، زیربنای تمامی حکمت است؛ چنان که اصول فقه زیربنای فقه است. بدون تسلط بر امور عامه، ورود به الهیات خاص ممکن نیست؛ همان‌گونه که بدون اصول، فقیه تنها «مسئله‌گو» خواهد بود نه مجتهد.

حکیم در مقدمه از کم‌توجهی مردم به حکمت گله‌مند است و منظومه را به حق ستایش می‌کند؛ زیرا یک فارسی‌زبان، دوره کامل حکمت را به شعر عربی فصیح درآورده است، کاری به غایت دشوار.

بخش دوم: آغاز مقصد اول – فریده اول – غرر اول: بداهت وجود

حکیم پس از برائت استهلال می‌فرماید:

«فهأنا الخائض فی المقصود بقول ربّی واجب الوجود»

آگاه باشید که من به توفیق پروردگار واجب‌الوجود، وارد مقصود می‌شوم.

سپس می‌فرماید:

«فالمقصد الأول فیما هو عام أی فی الأمور العامة»

امور عامه، همان فلسفه به معنای کلی است و زیربنای الهیات بالمعنی الأخص. در اینجا پرسش‌های بنیادین مطرح می‌شود: ماهیت چیست؟ وجود چیست؟ علت و معلول چیست؟ فعلیت و قوه چیست؟ امکان چیست؟ سپس در الهیات خاص می‌گوییم: واجب چیست؟ ممکن چیست؟

فریده الأولی من المقصد الأول: فی الوجود و العدم

غرر اول این فریده در بداهت وجود است. پیش از بحث امکان و عدم، باید سه اصطلاح بنیادین روشن شود:

1. وجود
2. ماهیت
3. مفهوم

وجوب، امکان و امتناع نیز دقیقاً هم‌سان این سه‌گانه‌اند.

تقابل وجود و عدم

وجود و عدم متقابل‌اند: هستی و نیستی. اما پرسش این است که چه چیزی هست و چه چیزی نیست؟ اینجا بحث ماهیت پدیدار می‌شود.

زید موجود است، عمر موجود نیست؛ جدار موجود است، مداد معدوم است. آنچه وجود و عدم بر آن حمل می‌شود، ماهیت است. وجود بر وجود حمل نمی‌شود (تحصیل حاصل) و عدم بر عدم نیز (تناقض). پس وجود و عدم بر ماهیت حمل می‌شوند.

وجوب، امکان و امتناع نیز بر ماهیت حمل می‌شوند نه بر وجود یا عدم.

رابطه وجود و ماهیت

رابطه وجود و ماهیت، عموم و خصوص مطلق است: هر ماهیت یا موجود است یا معدوم، اما وجودی هست که ماهیت ندارد (خداوند سبحان) و وجودی هست که فقط در ذهن است و ماهیت خارجی ندارد (شریک الباری، عنقا).

چرا وجود تعریف‌پذیر نیست؟

وجود بَسیطُ الحقیقة است؛ لا جزء له، لا ثانی له، لا حد له، لا ضد له، لا مثل له، لا مشابه له. حتی گفتن «عدم ضد وجود است» مسامحه است؛ زیرا عدم وجود ندارد تا ضد باشد.

چیزى أعرف از وجود نیست تا معرف باشد. هر تعریفی که برای وجود آورده‌اند، شرح الاسم است نه تعریف حقیقی؛ مانند اینکه گفته شود «سعدانه بنت بنت فلان»؛ لفظ عوض شد اما معنی جدیدی افزوده نشد.

جمع‌بندی بخش

وجود، حقیقتی است بدیهی که مفهومش از هر چیز آشکارتر و حقیقتش از هر چیز پنهان‌تر است. این پارادوکس بنیادین، آغاز راهی است که فیلسوف را از بداهت مفهومی به سوی کشف حقیقت و توحید ناب می‌برد.