اصالة الوجود و نقد اصالة الماهیة

بخش ششم: ردّ شبههٔ شیخ اشراق و تبیین شش دلیل بر اصالت وجود

اصحاب اصالت ماهیت مدعی‌اند که دلیل قائلان به اصالت وجود ضعیف و ناتوان است. مهم‌ترین شبههٔ آنان، همان است که شیخ اشراق در حکمت الإشراق مطرح کرده و می‌گوید:

«إن الوجود لو کان حاصلًا في الأعيان لکان موجودًا، فله إذاً وجود، فإذا کان موجودًا فله وجود، و هو معدوم أن یکون له وجود آخر، فله وجودٌ وجودٌ إلی غير النهایة»

یعنی: اگر وجود در خارج حاصل باشد، باید خودش موجود باشد، پس برای آن وجودی دیگر لازم است، و آن وجود دوم نیز موجود است، پس وجود سومی می‌طلبد، و این تسلسل باطل است. بنابراین وجود نمی‌تواند در خارج حاصل و اصیل باشد.

سایر ادلهٔ اصحاب ماهیت نیز در کتب مفصلة الحکمة بالإجابة الکافیة رد شده و نیازی به تکرار در این مختصر نیست.

شش دلیل بر اصالت وجود

دلیل اول: وجود منبع همه شرف و خیر است

وجود منبع حیات، نور، علم، قدرت و کمال است. خیر بودن وجود بديهي است، چنان‌که حکما گفته‌اند: «الوجود خیرٌ بديهي». اگر وجود صرفاً مفهوم اعتباري بود، هرگز نمی‌توانست سرچشمهٔ این همه شرف و برکت باشد. خیر و شرف در مصداق است، نه در مفهوم انتزاعی. حتی خیري که در ماهیات تصور می‌شود، به واسطهٔ وجود است؛ زمین، آسمان، درخت، سنگ، آب، همه ارزش خود را از وجودشان می‌گیرند. اگر چیزی موجود نباشد، هیچ ارزشی ندارد.

دلیل دوم: تفاوت میان وجود خارجی و وجود ذهنی

یک ماهیت واحد – مثلاً آتش – در خارج می‌سوزاند، اما همین ماهیت در ذهن نمی‌سوزاند. ماهیت در هر دو حالت یکی است، پس تفاوت از کجاست؟ از وجود است. وجود خارجی اثر خارجی دارد، وجود ذهنی اثر ذهنی. اگر تنها ماهیت اصیل بود، باید اثر در خارج و ذهن یکسان باشد، اما نیست. بنابراین وجود است که اصیل و مؤثر بالذات است.

دلیل سوم: لزوم سبق بالذات علت بر معلول و عدم تشکیک در ماهیت

علت بالذات بر معلول مقدم است. در سلسلهٔ علل و معلول‌ها – خواه از نوع واحد (نار لنار)، خواه از جنس واحد (ماده و صورت برای جسم)، خواه در مجردات (عقل اول برای عقل دوم) – تقدم و تأخر وجود دارد. اما ماهیت تشکیک و شدت و ضعف و تقدم و تأخر نمی‌پذیرد. پس این تقدم و تأخر را باید به وجود نسبت داد. اگر وجود اعتباري باشد و ماهیت اصیل، جایی برای این تقدم باقی نمی‌ماند و عليت بی‌معنا می‌شود.

دلیل چهارم: مراتب غیرمتناهی شدت و ضعف در اشتداد و حرکت

در حرکت و اشتداد (حرکت کیفی، کمی، وضعی و مکانی) مراتب شدت و ضعف غیرمتناهی وجود دارد، زیرا حرکت متصل است و متصل به انقسامات غیرمتناهی قابل فرض است. هر مرتبه اگر ماهیت جداگانه‌ای می‌طلبید، لازمه‌اش کثرت غیرمتناهی ماهیات بالفعل در یک جسم متناهی می‌شد که محال است. پس همهٔ این مراتب با یک ماهیت واحد همراه‌اند و تفاوت در شدت و ضعف وجود است. وجود مانند نخ تسبیح است که دانه‌های پراکنده و متفاوت را به وحدت می‌رساند.

جمع‌بندی شش دلیل

این شش دلیل (که دو دلیل آخر در مجالس آتی خواهد آمد) از وجدان، برهان، تحلیل علّی و حرکت، همگی بر یک حقیقت دلالت دارند: وجود حقیقت مشکّک و اصیل است و ماهیت اعتباري و انتزاعی از وجود. هر جا شدت و ضعف، تقدم و تأخر، اثرگذاری خارجی، خیر و شرف است، همه از وجود است. ماهیت بدون وجود، مفهومی تهی و بی‌اثر است.