برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره – بخش چهاردهم: تبیین دقیق معنای «زیادت وجود بر ماهیت» و پاسخ به شبهه اشاعره
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره – بخش چهاردهم: تبیین دقیق معنای «زیادت وجود بر ماهیت» و پاسخ به شبهه اشاعره
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش چهاردهم: تبیین دقیق معنای «زیادت وجود بر ماهیت» و پاسخ به شبهه اشاعره
زیادت وجود بر ماهیت، زیادت واقعی و عینی نیست، بلکه زیادت اعتباری و تحلیلی در مرتبه مفهوم و ذهن است. در خارج و حتی در حاقّ واقعیت ذهنی، وجود و ماهیت عین یکدیگرند.
۱. صورت مسئله و کلام اشاعره
اشاعره در مسئله وجود و ماهیت بر آن‌اند که میان وجود و ماهیت هیچ‌گونه مغایرتی نیست؛ نه در خارج و نه در ذهن. آنان می‌گویند مفهوم «وجود» عین مفهوم «ماهیت» است و وقتی گفته می‌شود «الإنسان موجودٌ» هیچ چیز جدیدی بر مفهوم انسان افزوده نشده، بلکه همان ماهیت است که به نحو حمل شایع صناعی «موجود» نامیده می‌شود. به همین دلیل، اشعری حمل اولی ذاتی را با حمل شایع صناعی خلط کرده و پنداشته است که چون در خارج، وجود و ماهیت یکی‌اند، در ذهن نیز مفهومشان یکی است.
۲. پاسخ حکما: وحدت عینی و کثرت مفهومی
حکمای متأله اسلام (از شیخ اشرق تا صدرالمتألهین و متحققین معاصر) بر آن‌اند که:
• در عالم خارج، وجود و ماهیت بالمطابقه عین یکدیگرند؛ انسان موجود در خارج، یک واقعیت واحد است و هیچ دوئیتی میان «انسان بودن» و «موجود بودن» او نیست.
• حتی در حاقّ ذهن نیز ماهیت بدون وجود نمی‌تواند تحقق یابد؛ زیرا ماهیت در ذهن به «وجود علمی» موجود است، همان‌گونه که در خارج به وجود خارجی موجود است.
«لَا فِي الْعَيْنِ وَ لَا فِي حَاقِّ الذِّهْنِ بَلْ بِالتَّحْلِيلِ وَ التَّعَمُّلِ مِنَ الْعَقْلِ»
زیادت وجود بر ماهیت نه در عین خارجی است و نه در حقیقت ذهنی، بلکه با تحلیل شدید و موشکافی عقل پدیدار می‌گردد.
۳. چگونگی پدید آمدن زیادت در ذهن
عقل بشر از آن‌رو که دارای قوه تجرید و تحلیل است، می‌تواند ماهیت را «من غیر ملاحظة شیء من الوجودین» (بدون لحاظ هیچ‌یک از وجود خارجی یا وجود ذهنی) مورد ملاحظه قرار دهد. در این حالت، عقل عمداً اعتبار وجود (مطلق) را سلب می‌کند و ماهیت را صرفاً به عنوان یک مفهوم خالص و مجرد از هرگونه وجود و عدم در نظر می‌گیرد.
در این مرتبه است که گفته می‌شود: «الإنسان کلّیٌ» یا «الإنسان حیوان ناطق» بدون آنکه به موجود بودن یا نبودن آن در خارج یا ذهن کاری داشته باشیم. این همان حمل اولی ذاتی است که قضیه‌ای صرفاً ماهوی و منطقی است.
۴. تفاوت حمل اولی ذاتی و حمل شایع صناعی
| نوع حمل | مثال | ملاحظه وجود | مرتبه |
|---|---|---|---|
| حمل اولی ذاتی | الإنسان حیوان ناطق | عدم اعتبار وجود و عدم | مفهوم خالص و مجرد |
| حمل شایع صناعی | الإنسان موجود | اعتبار وجود (ذهنی یا خارجی) | واقعیت علمی یا عینی |
۵. تخلیه و تجرید ماهیت از مطلق وجود
وقتی عقل با «تعمل شدید فی تخلیه الماهیه عن مطلق الوجود» ماهیت را از هرگونه وجود (خارجی، ذهنی، مطلق) خالی و پاک می‌سازد، آن‌گاه ماهیت به صورت یک مفهوم صرف و بی‌نیاز از وجود ظاهر می‌شود. در این حالت است که مفهوم «وجود» به عنوان چیزی زاید بر مفهوم ماهیت آشکار می‌گردد.
این زیادت، زیادت مفهومی و اعتباری است نه واقعی. به همین سبب گفته‌اند:
«لیست الماهیه بالحمل الأولی الذاتی وجوداً و إن کانت بالحمل الشایع الصناعی وجوداً»
۶. نتیجه‌گیری بخش
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!