برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: آغاز مباحث تقسیمى فلسفه و ورود به مسئله وجود ذهنى

پس از اتمام مباحث کلّى فلسفه – همچون اصالت وجود، وحدت تشکیکى وجود، مراتب شدت و ضعف وجود و حقیقت مطلقه وجود – حکیم متأله وارد مباحث تقسیمى فلسفه مى‌گردد. مباحث تقسیمى، آن‌گاه پدید مى‌آیند که موضوع واحد فلسفه، یعنى «موجود بما هو موجود»، به اقسام و شعب خود تقسیم شود.

نخستین تقسیم کلاسیک، تقسیم موجود به جوهر و عرض است. دومین تقسیم مهم – که اکنون به آن وارد مى‌شویم – تقسیم موجود است به خارجى و ذهنى. این تقسیم، یکى از ارکان اساسى معرفت‌شناسى حکمت متعالیه به شمار مى‌رود.

مقام أول: اثبات وجود عالم ذهن و اندیشه

در این مقام، قصد آن است که ثابت کنیم انسان افزون بر عالم خارج، دارای عالم دیگرى است به نام «وعاء علم و ادراک» یا «عالم ذهن و نفس». این عالم، غیر از عالم خارج است و در آن، احکام و ادراکاتى تحقق مى‌یابد که در خارج تحقق ندارند.

در این مسئله، میان جمیع حکماء – اعم از مشّاء، اشراقى و متأله – هیچ‌گونه اختلافى نیست. همه متفق‌القول‌اند که وجود ذهنى، امرى مسلّم و بدیهى است.

دلیل اول: حکم ایجابى بر معدوم خارجى

ما گاه قضیه‌اى موجبهٔ حملیه داریم که موضوع آن در خارج موجود نیست، ولى قضیه صادق است. چنین قضیه‌اى در حکم شرطیه است، ولى صورتاً حملیه است.

• مثال اول (امتناع وقوعى): «بحرٌ من زئبق باردٌ بالطبع»
  یعنى دریایى از جیوه، به طور طبیعى سرد است. این موضوع (بحر من زئبق) در خارج موجود نیست، ولى قضیه صادق است. معناى آن این است که: «لو کان فى الخارج بحرٌ من زئبق لکان بارداً بالطبع». پس موضوع در خارج نیست، ولى محمول بر آن بار شده است.
• مثال دوم (امتناع عقلى): «اجتماع الضدّین مغایرٌ لاجتماع النقیضین»
  هیچ‌یک از طرفین این قضیه (نه اجتماع ضدین و نه اجتماع نقیضین) در خارج تحقق ندارند، ولى قضیه صادق است و حاوى موضوع و محمول و نسبت است.

دلیل دوم: وجود کلّى در ذهن

هر آنچه در خارج است، متشخص و جزئى است. کلى در خارج نیست. ما بر کلى حکم مى‌کنیم: «الإنسان ناطقٌ»، «الکلى لا یقع فى الحسّ» و غیره. پس کلى باید در وعاء غیر خارج – یعنى ذهن – موجود باشد.

تذکر دقیق: کل و جزء در خارج هست (مانند دست که جزء بدن است)، ولى کلى و جزئى، صفت عقل و ذهن است، نه خارج.

دلیل سوم: صرف الشىء و صرف الماهیه در ذهن است

«صرف البياض»، «صرف الإنسانية»، «صرف النار» در خارج موجود نیست؛ زیرا هر سفیدى یا انسانیتى در خارج همراه با تشخص و تعینات مادى است. ولى ما «صرف البياض» را ادراک مى‌کنیم و بر آن حکم مى‌کنیم. پس صرف الشىء در ذهن موجود است.

پیش‌نمایش مقام دوم: کیفیت وجود ذهنى – مهم‌ترین محل خلاف در تاریخ فلسفه

اکنون که وجود ذهنى ثابت شد، مسئلهٔ اصلى و دشوار این است که: حقیقت این وجود ذهنى چیست؟

• آیا وجود ذهنى صرفاً صورت و عکس و شبه اشیاء خارجى است؟ (قول مشهور مشائین و ایده‌آلیست‌ها)
• یا وجود ذهنى همان حقیقت و وجود خارجى است، ولى به نحو حضورى و علمى؟ (مشهور صدرالمتألهین و حکمت متعالیه)

اگر قول اول را بپذیریم، راه به واقع خارج بسته مى‌شود و به ایده‌آلیسم مى‌رسیم. و اگر قول دوم را بپذیریم، رئالیسم حقیقى و معرفت حضورى اثبات مى‌گردد.

اینجاست که حکمت متعالیه از همهٔ مکاتب پیشین جدا مى‌شود و راهى نو در معرفت‌شناسى مى‌گشاید.

جمع‌بندى بخش نخست

با سه برهان محکم و کلاسیک – حکم ایجابى بر معدوم، وجود کلى، و ادراک صرف الماهیه – ثابت گردید که انسان غیر از عالم خارج، دارای عالم ذهن و اندیشه است. این عالم، محل تحقق معارفى است که در خارج ممکن نیست تحقق یابند. این اثبات، مقدمه‌اى ضرورى براى ورود به بحث عمیق‌تر کیفیت وجود ذهنى است که در بخش‌هاى بعدى به تفصیل بررسى خواهد شد.