کتاب اسما و صفات الهی: بازخوانی جبروت و قهاریت در پرتو حکمت و محبت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۷۴)

مقدمه: بازنگری در اسمای جلالی الهی

اسمای حسنی الهی، چونان آیینه‌ای درخشان، جلوه‌های کمال و جمال ذات باری‌تعالی را بازمی‌تابانند. در میان این اسما، «جبار» و «قهار»، به دلیل جایگاهشان در دسته اسمای جلالی و برداشت‌های نادرست تاریخی، از اهمیتی ویژه برخوردارند. این دو نام، که در قرآن کریم با عظمت و شکوه یاد شده‌اند، در گذر زمان، تحت تأثیر فرهنگ‌های استبدادی و سلطنتی، به معانی زورگویی و قلدری آلوده شده‌اند. این نوشتار، برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه ۳۷۴، با رویکردی علمی و نقادانه، به بازخوانی این دو صفت الهی می‌پردازد. هدف، تنزیه این اسما از معانی ناسازگار با حکمت و رحمت الهی و ارائه تبیینی حکیمانه و فطری است که با معرفت قرآنی و عرفان اسلامی هم‌خوانی داشته باشد.

بخش اول: نقد برداشت‌های سنتی از جبار و قهار

تفاوت معنای جبار و قهار در نگاه عامه و حقیقت الهی

در فرهنگ عامه، جبار و قهار اغلب با تصاویر زورگویی، درندگی و قلدری تداعی می‌شوند؛ گویی این اسما، خداوند را چون حاکمی ستمگر و بی‌رحم ترسیم می‌کنند. اما در حقیقت الهی، جبار و قهار، در هماهنگی با صفات جمالی چون رحمان، رحیم، ودود و عطوف، جلوه‌هایی از اقتدار حکیمانه و رحمت بی‌کران الهی‌اند. این شکاف عمیق میان فهم رایج و حقیقت الهی، ریشه در تأثیر فرهنگ‌های استبدادی و سلطنتی دارد که قدرت را با ظلم و زورگویی هم‌معنا کرده‌اند.

این تحلیل، ضرورت بازنگری در فهم اسمای الهی را نشان می‌دهد. جبار، به معنای اقتدار ذاتی و حکیمانه‌ای است که خلق را به سوی کمال هدایت می‌کند، و قهار، ظهور قهر حکیمانه‌ای است که در خدمت نظم و عدالت الهی قرار دارد.

نقد متون سنتی و تأثیر فرهنگ سلطنتی

متون سنتی، مانند کتاب «اسماء فخر»، با ارائه تعاریفی متأثر از فرهنگ سلطنتی، به تقویت برداشت‌های نادرست از جبار و قهار دامن زده‌اند. این کتاب، که مجموعه‌ای از آرای علمای اسلامی است، خداوند را با صفاتی چون قلدری و درندگی توصیف می‌کند که با شأن الهی و مفهوم توحید ناسازگار است. برای نمونه، در معنای پنجم جبار، آمده است که خداوند جباران و ظالمان را با بیماری، ناکامی و مرگ خرد می‌کند. این تعریف، نه‌تنها به جباران اختصاص ندارد، بلکه با تعمیم به همه بندگان، تصویری نادرست از خداوند به‌عنوان ذلت‌آفرین ارائه می‌دهد.

از منظر روان‌شناختی و جامعه‌شناختی، این تعاریف، بازتاب فرهنگ استبدادی چند هزار ساله‌ای هستند که در آن، قدرت و زورگویی به‌عنوان ارزش‌های برتر تلقی می‌شدند. این فرهنگ، که در میان اقوام آریایی و آسیایی ریشه‌ای عمیق دارد، بر تفاسیر دینی نیز سایه افکنده و اسمای الهی را از معانی حکیمانه و رحمانی خود دور کرده است.

مرگ و بیماری: کمال، نه ذلت

برخلاف برداشت‌های سنتی، مرگ، بیماری و ناکامی، ذاتاً ذلت‌آفرین نیستند، بلکه در نظام حکیمانه الهی، ابزارهایی برای کمال و خیراند. خداوند، خلق خود را برای ذلیل کردن نیافریده، بلکه آن‌ها را برای سیر به سوی کمال آفریده است. این دیدگاه، با آیه‌ای از قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (الأنبياء: ۳۵؛ ترجمه فولادوند: هر نفسی چشنده مرگ است و شما را با بدی‌ها و نیکی‌ها می‌آزماییم و به‌سوی ما بازگردانده می‌شوید).

این آیه، مرگ و دشواری‌ها را بخشی از آزمون الهی برای کمال انسان معرفی می‌کند، نه ابزارهایی برای ذلت و خواری.

جمع‌بندی بخش اول

بخش نخست، با نقد برداشت‌های سنتی از جبار و قهار، نشان داد که این اسما، برخلاف فهم عامه، جلوه‌هایی از حکمت و رحمت الهی‌اند. تأثیر فرهنگ‌های سلطنتی بر متون سنتی، مانند کتاب اسماء فخر، به تحریف معانی این اسما منجر شده است. تأکید بر کمال‌بخشی مرگ و بیماری، ضرورت بازنگری در این برداشت‌ها را با تکیه بر معرفت قرآنی و حکمت الهی نشان می‌دهد.

بخش دوم: ریشه‌های فرهنگی و تاریخی سوء‌تفاهم‌ها

فرهنگ استبدادی و تأثیر آن بر فهم دینی

ریشه برداشت‌های زورمدارانه از جبار و قهار، در فرهنگ استبدادی چند هزار ساله نهفته است که قدرت را با قلدری و ظلم هم‌معنا کرده بود. این فرهنگ، که در میان اقوام آریایی و آسیایی، از جمله ایرانیان، ریشه‌ای عمیق داشت، بر فهم دینی نیز سایه افکنده و اسمای الهی را به معانی ناسازگار با حکمت الهی آلوده کرده است. برای نمونه، عناوین قدرت‌محور مانند «شاه» و «خان» در میان گروه‌های دینی، از جمله دراویش و شیخیه، نشان‌دهنده نفوذ این فرهنگ است.

در فرهنگ شیعی، عناوینی چون «ثقة‌الاسلام» و «حجة‌الاسلام» در گذشته از جایگاه والایی برخوردار بودند. «حجة‌الاسلام» به شخصیتی چون امام رضا (ع) اطلاق می‌شد که توانایی پاسخ‌گویی به شبهات ادیان مختلف را داشت. اما با رواج عنوان «آیت‌الله»، که حتی به موجودات غیرانسانی نیز قابل اطلاق است، این عناوین اصیل از ارزش افتاده‌اند. این تحول، نشانه‌ای از تأثیر فرهنگ سلطنتی بر ساختارهای دینی است.

نفوذ فرهنگ سلطنتی در گروه‌های دینی

فرهنگ سلطنتی، نه‌تنها بر علما، بلکه بر سایر گروه‌های دینی، مانند دراویش و شیخیه، تأثیر گذاشته و عناوینی چون «بوق علی‌شاه» یا «خان علی» را در میان آن‌ها رواج داده است. این عناوین، که ریشه در فرهنگ قدرت‌محور دارند، با روح دین که مبتنی بر محبت و عطوفت است، ناسازگارند. در گذشته، دراویش برای اثبات مقام خود، در مناظره‌ها و آزمون‌های علمی شرکت می‌کردند، اما با نفوذ این فرهنگ، این سنت‌ها به حاشیه رانده شد و عناوین صوری جایگزین آن‌ها شدند.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، با تحلیل ریشه‌های فرهنگی و تاریخی برداشت‌های نادرست، نشان داد که فرهنگ استبدادی، با ترویج مفاهیم قدرت‌محور، بر فهم اسمای جبار و قهار تأثیر منفی گذاشته است. نفوذ این فرهنگ در عناوین دینی و گروه‌های مذهبی، ضرورت بازنگری در فهم دینی با تکیه بر محبت و حکمت را برجسته می‌کند.

بخش سوم: نقد تعاریف سنتی قهار

نقد معنای ششم و هفتم قهار در کتاب فخر

در کتاب اسماء فخر، معنای ششم قهار، مقهور ساختن عقول انسان‌ها از دست‌یابی به کنه صمدیت الهی تعریف شده است. این تعریف، به دلیل استفاده از واژه «مقهور»، نادرست و متأثر از فرهنگ زورمدارانه است. عقول انسان‌ها، نه مقهور، بلکه مقصور (محدود) هستند و این محدودیت، ناشی از قصور ذاتی آن‌هاست، نه قهر الهی. این دیدگاه، با کلام معصوم هم‌خوانی دارد: «قَصُرَتْ عَنْ رُؤْيَتِهِ أَبْصَارُ النَّاظِرِينَ وَعَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِينَ» (چشم‌های بینندگان از دیدن او ناتوان‌اند و اوهام توصیف‌کنندگان از توصیف او عاجزند).

در معنای هفتم، قهار به مقهور ساختن تمامی خلق در مشیت الهی تعریف شده است. این تعریف نیز، به دلیل تأکید بر جبر و زور، با حکمت خلقت ناسازگار است. خلقت الهی، بر اساس مشیت حکیمانه صورت گرفته و موجودات، به میل الهی به سوی کمال سیر می‌کنند، نه به اجبار و قهر. این دیدگاه، با آیه‌ای از قرآن کریم تأیید می‌شود:

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۖ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (التغابن: ۱؛ ترجمه فولادوند: آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است برای خدا تسبیح می‌گویند. فرمانروایی از آن اوست و ستایش از آن اوست، و او بر هر چیز تواناست).

نقد واژه‌های زورمدارانه

واژه‌هایی چون «مقهور»، «له شدن» و «آرد شدن» در توصیف قهار، متأثر از فرهنگ استبدادی و ناسازگار با رحمت الهی‌اند. خداوند، که در قرآن کریم به‌عنوان «أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ» (يوسف: ۶۴) معرفی شده، خلق خود را برای محبت و کمال آفریده، نه برای ذلیل ساختن. این واژه‌ها، که از فرهنگ زورمدارانه نشأت گرفته‌اند، با روح دین که مبتنی بر عطوفت و مهربانی است، در تعارض‌اند.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، با نقد تعاریف سنتی قهار در کتاب اسماء فخر، نشان داد که این تعاریف، متأثر از فرهنگ زورمدارانه، با حکمت و رحمت الهی ناسازگارند. تأکید بر محدودیت ذاتی عقول و هماهنگی خلق با مشیت الهی، قهاریت را به‌عنوان جلوه‌ای از حکمت و کمال معرفی می‌کند.

بخش چهارم: قهاریت به‌مثابه ریاضت و کمال

ریاضت: مظهر قهاریت الهی

قهاریت الهی، در باطن، جلوه‌ای از ریاضت و کمال است که در اعمالی چون نماز و عبادت متجلی می‌شود. نماز، که نیازمند نظم و ریاضت است، مظهر قهاریت الهی است، زیرا انسان را به سوی کمال معنوی سوق می‌دهد. این دیدگاه، قهاریت را از معنای زورگویی به معنای هدایت حکیمانه ارتقا می‌دهد.

این تبیین، با مفهوم قرآنی عبادت به‌عنوان وسیله‌ای برای تقرب به خدا هم‌خوانی دارد و قهاریت را به‌عنوان نیرویی برای کمال معرفی می‌کند.

نماز: جلوه‌ای از قهاریت حکیمانه

نماز، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عبادات اسلامی، نیازمند ریاضت و نظم است. برای نمونه، نماز ظهر با نوافل آن، حدود بیست دقیقه و نماز مغرب با تعقیبات، حدود یک ربع زمان می‌طلبد. این ریاضت، که انسان را از راحتی لحظه‌ای به سوی کمال معنوی هدایت می‌کند، جلوه‌ای از قهاریت الهی است که نه با اجبار، بلکه با حکمت و محبت عمل می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، با تبیین قهاریت به‌مثابه ریاضت و کمال، نشان داد که این صفت الهی، نه زورگویی، بلکه نیرویی برای هدایت خلق به سوی کمال است. نماز و عبادت، به‌عنوان مظاهر این قهاریت، انسان را به تقرب الهی می‌رسانند.

بخش پنجم: تأثیر فرهنگ زورمدارانه بر انحرافات دینی

انحرافات دینی و ریشه‌های آن

فرهنگ زورمدارانه، با اعمال فشار بر عالمان و متفکران، به پیدایش انحرافات دینی مانند بهائیت و شیخیه منجر شده است. برای نمونه، شیخ احمد احسائی، عالمی برجسته با آثاری عمیق در ولایت و فلسفه، تحت فشارهای فرهنگی و اجتماعی، به ایجاد فرقه شیخیه روی آورد. بهائیت نیز، که به‌عنوان «اسلام مدرن» معرفی شده، نتیجه فشارهای مشابه و سوء‌استفاده‌های استعماری است.

این انحرافات، نشان‌دهنده تأثیر عمیق فرهنگ زورمدارانه بر تحولات دینی‌اند. شیخیه، با نمادهایی چون لباس و کلاه قرمز، تلاش کرد هویتی متمایز از دین رسمی ایجاد کند، در حالی که این تمایز، ریشه در اختلافات علمی نداشت.

نقد برخوردهای خشونت‌آمیز

برخوردهای خشونت‌آمیز، مانند سوزاندن قرة‌العین به دلیل دیدگاه‌هایش درباره حجاب، نه‌تنها راه‌حل انحرافات دینی نیست، بلکه به تشدید آن‌ها منجر می‌شود. این برخوردها، که متأثر از فرهنگ زورمدارانه‌اند، با سیره پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) که بر مدارا و حکمت تأکید داشتند، ناسازگارند.

جمع‌بندی بخش پنجم

بخش پنجم، با تحلیل تأثیر فرهنگ زورمدارانه بر انحرافات دینی، نشان داد که فشارهای فرهنگی و برخوردهای خشونت‌آمیز، به جای حل مسائل، به تشدید انحرافات منجر شده‌اند. این تحلیل، ضرورت گفت‌وگو و استدلال به جای خشونت را برجسته می‌کند.

بخش ششم: ضرورت ارائه دین مبتنی بر محبت و حکمت

اسلام: دین محبت و عطوفت

اسلام، ذاتاً دین محبت، عطوفت و حکمت است. این حقیقت، در آیه‌ای از قرآن کریم به زیبایی متجلی شده است:

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (الأنبياء: ۱۰۷؛ ترجمه فولادوند: و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم).

این آیه، رسالت پیامبر اکرم (ص) را رحمت‌محور معرفی می‌کند و هرگونه برداشت زورمدارانه از دین را نفی می‌کند. فهم دینی باید بر اساس محبت و عطوفت بنا شود تا اسلام به‌عنوان نظامی جهان‌شمول و جذاب ارائه گردد.

ارائه اسلام مدرن و مهربان

اسلام، به‌عنوان دینی مدرن و مبتنی بر ارزش‌های انسانی، باید از بند فرهنگ‌های زورمدارانه رها شود. این بازنگری، نه‌تنها با نیازهای عصر مدرن هم‌خوانی دارد، بلکه با روح دین که مبتنی بر محبت و مساوات است، هماهنگ است. در مقابل، فرهنگ زورمدارانه، که در نمادهایی چون شلیک توپ در مراسم دینی متجلی می‌شود، با لطافت و مهربانی دین ناسازگار است.

جمع‌بندی بخش ششم

بخش ششم، با تأکید بر ضرورت ارائه اسلام به‌عنوان دینی مبتنی بر محبت و حکمت، نشان داد که برداشت‌های زورمدارانه، مانع از جهانی شدن دین می‌شوند. بازنگری در فهم و ارائه دین، ضرورتی است که با روح قرآن کریم و سیره نبوی هم‌خوانی دارد.

نتیجه‌گیری کلی

این کتاب، با بازخوانی اسمای جبار و قهار در پرتو حکمت و محبت، رویکردی علمی، عرفانی و نقادانه ارائه داد. جبار و قهار، برخلاف برداشت‌های سنتی، جلوه‌هایی از اقتدار حکیمانه و رحمت بی‌کران الهی‌اند که خلق را به سوی کمال هدایت می‌کنند. نقد متون سنتی، مانند کتاب اسماء فخر، و تحلیل تأثیر فرهنگ‌های سلطنتی بر فهم دینی، ضرورت تنزیه این اسما از معانی زورگویی را نشان داد. قهاریت الهی، به‌مثابه ریاضت و کمال، در اعمالی چون نماز متجلی می‌شود و انسان را به تقرب الهی می‌رساند. همچنین، تأثیر فرهنگ زورمدارانه بر انحرافات دینی و ضرورت ارائه اسلام به‌عنوان دینی مدرن و مهربان، از دیگر نکات برجسته این تحلیل است. این نوشتار، زمینه‌ساز تحقیقات بین‌رشته‌ای در الهیات، عرفان، فلسفه و جامعه‌شناسی دینی است و دعوتی است به بازنگری در فهم دینی با تکیه بر محبت و حکمت.