تجلی جباریت و قهر الهی: بازنمایی علمی و عرفانی اسماء جبار و قهار

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۷۵)

مقدمه

اسماء الحسنی، به‌سان آیینه‌ای زلال، تجلی صفات و کمالات بی‌کران الهی‌اند که در گستره الهیات اسلامی، جایگاهی بنیادین دارند. این نام‌ها، نه‌تنها بیانگر ذات و صفات پروردگارند، بلکه چونان چراغی هدایتگر، راه انسان را به‌سوی معرفت و کمال روشن می‌سازند. در این میان، نام‌های «جبار» و «قهار»، به دلیل جلوه‌های جلالی و برداشت‌های نادرست تاریخی، از پیچیدگی و اهمیتی ویژه برخوردارند. این نوشتار، که برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره است، با نگاهی نقادانه و تحلیلی، به بررسی تأثیر فرهنگ استبدادی بر تفاسیر سنتی این دو صفت الهی می‌پردازد و با رویکردی علمی و عرفانی، به تبیین معانی و کاربردهای عملی آن‌ها در زندگی معنوی و اجتماعی می‌نشیند.

بخش اول: تأثیر فرهنگ استبدادی بر فهم اسماء الحسنی

ریشه‌های جامعه‌شناختی برداشت‌های نادرست

فرهنگ استبدادی و سلطنتی، که در دوره‌های تاریخی بر جوامع اسلامی سایه افکنده بود، تأثیری عمیق بر تفاسیر متون دینی و برداشت از اسماء الحسنی، به‌ویژه جبار و قهار، گذاشته است. این فرهنگ، که کمال را در زور و اقتدار تعریف می‌کرد، صفات الهی را با مفاهیمی چون استکبار و زورگویی پیوند داد و از این‌رو، تصویری تحریف‌شده از این نام‌های مقدس ارائه نمود. این برداشت‌ها، که ریشه در ساختارهای اجتماعی و سیاسی جوامع گذشته دارند، با روح حکمت و رحمت الهی، که در قرآن کریم متجلی است، ناسازگارند.

نقش فرهنگ غالب در شکل‌گیری ارزش‌ها

در هر جامعه، ارزش‌های غالب، چون رنگی بر بوم ادراکات دینی و اجتماعی، اثر می‌گذارند. در جوامع استبدادی، زور و قلدری به‌عنوان معیار کمال تلقی شده و این دیدگاه، به فهم اسماء جبار و قهار نیز نفوذ کرده است. به قول حکما، «الناس على دین ملوکهم»، یعنی مردم به رنگ و بوی آنچه در جامعه غالب است، درمی‌آیند. اگر در جامعه‌ای مال و ثروت معیار شود، همه ارزش‌ها رنگ مادی می‌گیرند؛ و اگر زور و قدرت غالب گردد، کمال در زورگویی تعریف می‌شود. این اصل، در فهم نادرست از جباریت و قهر الهی نیز نمود یافته است.

برای مثال، در دوره‌هایی پیش از انقلاب اسلامی، حجاب و عفاف، تحت تأثیر فرهنگ غالب، گاه به نشانه‌ای از عقب‌ماندگی بدل شده بود. در آن زمان، چادرهای رنگی به خدمتکاران اختصاص داشت و چادر مشکی، نشانه‌ای از اشرافیت تلقی می‌شد. این تحولات، نشان‌دهنده آن است که عمومیت یک پدیده در جامعه، آن را به معیار کمال تبدیل می‌کند. همین‌گونه، عمومیت فرهنگ زورمدارانه، به تحریف معانی جبار و قهار انجامید.

تمایز احکام توصیفی و فرمانی در قرآن کریم

یکی از تمایزهای بنیادین در فهم احکام شرعی قرآن کریم، تفاوت میان زبان توصیفی و فرمانی است. قرآن کریم، به‌جای صدور اوامر و نواهی مستقیم، با زبانی حکیمانه و توصیفی، راه درست و نادرست را بیان می‌کند. این زبان، که مبتنی بر هدایت و آگاهی‌بخشی است، با رویکرد زورمدارانه فقهای متأثر از فرهنگ استبدادی در تضاد قرار می‌گیرد. فقهای سنتی، تحت تأثیر این فرهنگ، احکام را به‌صورت فرمانی ارائه کرده‌اند که این امر، با روح حکمت و رحمت قرآنی ناسازگار است.

بخش دوم: نقد تفاسیر سنتی و بازتعریف اسماء جبار و قهار

نقد تعریف جبار در شمس المعارف

کتاب «شمس المعارف الکبری»، جبار را به کسی تعریف می‌کند که احکامش را با اجبار بر همه موجودات اعمال می‌کند و هیچ‌کس نمی‌تواند در برابر او مقاومت کند. این تعریف، که متأثر از فرهنگ زورمدارانه است، با حکمت و رحمت الهی ناسازگار است. خداوند، خلق خود را بر اساس مشیت حکیمانه هدایت می‌کند، نه با زور و اجبار. این دیدگاه، با آیه شریفه زیر هم‌خوانی دارد:

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ (البقرة: ٢٥٦)
«در دین هیچ اجباری نیست، زیرا راه رشد از گمراهی آشکار شده است.» (ترجمه فولادوند)

این آیه، بر فقدان اجبار در دین و هدایت الهی مبتنی بر آگاهی تأکید دارد و نشان می‌دهد که جباریت الهی، نه زورگویی، بلکه جبران و اصلاح کاستی‌ها است.

نقد تمایز دنیا و آخرت در شمس المعارف

«شمس المعارف» ادعا می‌کند که نظام دنیا بر اساس جبر و قهر است، اما در آخرت، این جبر و قهر برداشته می‌شود. این دیدگاه، به دلیل ناسازگاری با حکمت الهی، مورد نقد قرار می‌گیرد. نظام خلقت، چه در دنیا و چه در آخرت، بر اساس حکمت و رحمت الهی اداره می‌شود. اگر جبر در دنیا حاکم بود، نظام آخرت، به‌ویژه در جهنم، نیازمند قهر و جبر بیشتری می‌بود، که این با حکمت الهی تناقض دارد.

نقد تعریف جبار و قهار در روح الارواح

کتاب «روح الارواح» اثر سمعانی، جبار و قهار را بدون تمایز معنایی تعریف کرده و آن‌ها را به اجرای مشیت الهی بدون توجه به رضایت یا نارضایتی خلق معرفی می‌کند. این تعریف، که تصویری زورمدارانه از خداوند ارائه می‌دهد، ناقص و متأثر از فرهنگ استبدادی است. فقدان تمایز میان این دو صفت، مانع از فهم دقیق و عمیق آن‌ها شده و با حکمت و رحمت الهی، که در آیات قرآنی برجسته است، هم‌خوانی ندارد.

بخش سوم: بازتعریف عرفانی و کاربردی اسماء جبار و قهار

جبار به‌عنوان صفت حافظ و جبران‌کننده

صفت جبار، برخلاف برداشت‌های سنتی، نه نشانه زورگویی، بلکه جلوه‌ای از حفظ و جبران الهی است. این صفت، برای مظلومان، افراد ضعیف، سالمندان و کسانی که دچار رخوت یا بیماری‌اند، نقشی حمایت‌گر و جبران‌کننده دارد. جباریت الهی، چونان دستی مهربان، کاستی‌های خلق را اصلاح می‌کند و ضعیفان را در پناه خود می‌گیرد.

ویژگی زوجی اسماء جبار و قهار

جبار و قهار، از اسماء زوجی‌اند، یعنی باید به‌صورت جفت (دو، چهار، هشت و غیره) به کار روند، برخلاف اسماء فردی مانند «سبحان الله». این ویژگی، نظم و حکمت در کاربرد این اسماء را نشان می‌دهد و از استعمال بی‌رویه و نامتعادل آن‌ها جلوگیری می‌کند. این نظام زوجی، چونان رقصی هماهنگ، تعادل و توازن را در تأثیرات معنوی این اسماء تضمین می‌کند.

محاسبه عددی و کاربردهای عملی

در نظام ابجد، جبار و جابر هر دو عدد 206 را دارند، اما کاربرد آن‌ها بسته به ترکیب با سایر اسماء یا حروف متفاوت است. برای مظلوم، این عدد نصف می‌شود (103) و با اسماء لطیفه مانند رحیم یا ودود ترکیب می‌گردد تا اثری متعادل و حمایت‌گر داشته باشد. برای مثال، در مواردی که فرد دچار ضعف یا بیماری است، جبار با اسماء لطیفه ترکیب می‌شود تا نیرویی جبران‌کننده ایجاد کند. در مقابل، برای تمکین عرفانی یا مقابله با ظالم، جبار به‌صورت کامل و زوجی به کار می‌رود.

قهار نیز، با عدد 306 در نظام ابجد، در مواردی چون براندازی ظلم یا تقویت اقتدار نفسانی کاربرد دارد. ترکیب این اسماء با سایر صفات الهی، چونان آمیختن رنگ‌ها بر بوم نقاش، آثار متفاوتی خلق می‌کند که بسته به زمینه کاربرد، از حمایت مظلوم تا تمکین عارف را دربرمی‌گیرد.

کاربردهای طلسمی و علوم غریبه

در علوم غریبه، جبار با افزودن باء مضاعف (جبّار) به عدد 208 می‌رسد که طلسم را غیرقابل شکست می‌کند. قهار نیز، با دو هاء، ویژگی‌های خاصی در کاربردهای عملی دارد. این آثار، که ریشه در علم، تجربه و وحی دارند، نشان‌دهنده عمق و پیچیدگی نظام حروف و اعداد در اسماء الهی است. این نظام، چونان کلیدی دقیق، قفل‌های معنوی را می‌گشاید و راه را برای فهم عمیق‌تر باز می‌کند.

بخش چهارم: اسماء الحسنی در ظرف ظهور و تعلیم به آدم

نقش اسماء در ظرف ظهور امام زمان (عج)

در ظرف ظهور امام زمان (عج)، کاربرد اسماء الهی به اوج کمال خود می‌رسد. بسیاری از مشکلات لاینحل در دوران غیبت، در این دوره با بهره‌گیری کامل و دقیق از اسماء برطرف می‌گردد. این کاربرد، چونان شکوفایی گلی در بهار، نظام خلقت را به تکامل می‌رساند و جلوه‌ای از حکمت و رحمت الهی را متجلی می‌سازد.

تعلیم اسماء به آدم علیه‌السلام

تعلیم اسماء الهی به حضرت آدم علیه‌السلام، نه به انسان به‌معنای عام، نشان‌دهنده تمایز میان آدم و انسان است. این تعلیم، که در آیه شریفه زیر ذکر شده، جایگاه ویژه آدم را به‌عنوان دریافت‌کننده اسماء الهی نشان می‌دهد:

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (البقرة: ٣١)
«و به آدم همه نام‌ها را آموخت، سپس آن‌ها را به فرشتگان عرضه کرد و گفت: اگر راست می‌گویید، نام‌های این‌ها را به من خبر دهید.» (ترجمه فولادوند)

این آیه، بر جایگاه والای آدم علیه‌السلام به‌عنوان حامل علم اسماء تأکید دارد و نشان می‌دهد که این علم، او را از سایر موجودات متمایز کرده است. انسان، تا زمانی که به مقام آدمیت نرسد، نمی‌تواند این اسماء را به‌تمامی دریافت کند.

بخش پنجم: نقد رویکردهای معاصر به اسماء الحسنی

نقد سمینارهای امروزی

سمینارهای معاصر درباره اسماء الحسنی، اغلب فاقد عمق و محتوای واقعی‌اند و به‌جای تمرکز بر حقیقت اسماء، به موضوعات حاشیه‌ای مانند فقه و کلام می‌پردازند. این برنامه‌ها، چونان جامی تهی، نمی‌توانند عطش حقیقت‌جویان را فروبنشانند و از ارائه محتوای عمیق و معنوی ناتوان‌اند. این نقد، بر ضرورت بازنگری در رویکردهای علمی و آموزشی به اسماء الحسنی تأکید دارد.

جمع‌بندی

این نوشتار، با بازنمایی درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، نشان داد که برداشت‌های سنتی از اسماء جبار و قهار، تحت تأثیر فرهنگ استبدادی، به‌گونه‌ای شکل گرفته‌اند که این صفات را با زور و اجبار پیوند داده‌اند. این برداشت‌ها، با حکمت و رحمت الهی، که در آیات قرآنی چون «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ» و «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» متجلی است، ناسازگارند. جبار و قهار، به‌عنوان اسماء حافظ و جبران‌کننده، در حمایت از مظلومان، تقویت اقتدار نفسانی و دستیابی به تمکین عرفانی کاربرد دارند. نظام زوجی و ترکیب این اسماء با صفات لطیفه، نظم و حکمت الهی را در خلقت نشان می‌دهد. تحلیل جامعه‌شناختی درس‌گفتار، تأثیر فرهنگ غالب بر ارزش‌ها و فهم دینی را برجسته کرد و بر ضرورت ارائه دین بر اساس محبت و حکمت تأکید نمود. در نهایت، تعلیم اسماء به آدم علیه‌السلام و نقش آن‌ها در ظرف ظهور امام زمان (عج)، افقی نو برای فهم و کاربرد این صفات الهی گشود.