## عالم مثال و جایگاه آن در سلسله مراتب وجود

مثالات مقیده که خیالات نیز خوانده می‌شوند، صور برزخی‌اند که در قوه خیال انسان ظهور می‌یابند و با واقعیت خارجی تطابق دارند؛ این مثالات، نمونه‌ای از عالم مثال مطلق و ظلی از ظلال آن به‌شمار می‌روند. هر مثالی خیال است، اما هر خیالی مثال نیست، زیرا مثال خیالی است که با محک واقعیت همخوانی دارد، در حالی که خیال غیرواقعی صرفاً ساخته ذهن است. حق‌تعالی این مثالات مقیده را دلیلی بر تحقق عالم روحانی قرار داده است؛ به این معنا که این صور برزخی، واسطه‌ای برای ادراک عالم عقول از رهگذر عالم ناسوت و مثال به‌شمار می‌آیند و نور معرفت عقلانی را به عالم ناسوت افاضه می‌کنند. عالم مثال از این حیث متصل به عالم ناسوت و مستنیر از عالم عقول است؛ نور خویش را از عقول اخذ می‌کند و به ناسوت افاضه می‌نماید، و بدین‌سان پیوندی میان تجرد عقلانی و مادیت ناسوتی برقرار می‌سازد.

عالم مثال در سلسله مراتب وجود، واسطه میان عالم عقول و ناسوت است و در هر دو سیر نزول و صعود نقشی بنیادین ایفا می‌کند؛ حد وسطی است میان تجرد عقلانی و مادیت ناسوتی که نظمی هماهنگ در سلسله مراتب هستی برقرار می‌سازد. عوالم عقول، مثال، و ناسوت هر یک حقیقت و گستردگی مستقل خویش را دارند و متشتت یا مشوش نیستند، بلکه در نظمی واحد به یکدیگر پیوسته‌اند؛ این نظم امکان حرکت وجودی میان مراتب را در سیر نزول و صعود عوالم تضمین می‌کند.

هر موجودی در عالم ملک، به قدر مرتبه وجودی خویش، خودآگاه است و معرفتی فطری دارد که نیازمند فهمی از مراتب بالاتر نیست. سنگ، گیاه، و حیوان، هر یک به قدر وجودشان، معرفتی دارند که در تسبیح و تقدیس الهی ظهور می‌یابد. با این حال، نسبت دادن قوه خیالی به سنگ یا گیاه، فاقد دلیل و مبتنی بر مبالغه است؛ معرفت این موجودات، فطری و بسیط است و نیازمند قوه خیالی نیست. به همین ترتیب، نسبت دادن نفس ناطقه به موجودات غیرانسانی نیز نادرست است، زیرا نفس ناطقه مختص انسان است و معرفت موجودات غیرانسانی با معرفت انسانی تفاوت ماهوی دارد.

عوالم، به سبب آنکه هر موجود نصیبی از عالم انسانی دارد، با یکدیگر متطابق‌اند. انسان، هرچند در ناسوت جای دارد، به دلیل مقام جمع، برتر از عوالم مثال و عقول است، چرا که همه عوالم را در نشئه وجودی خویش در بر می‌گیرد و در سیر نزول و صعود، جامع همه مراتب است.

آنچه عالم مثال را غاسقات و ظلمات می‌شمارد، با حقیقت نورانی این عالم در عرفان اسلامی ناسازگار است و می‌توان آن را متأثر از مبانی غیراسلامی دانست. همچنین برخی مفاهیم که ریشه در فرهنگ‌های غیراسلامی دارند، با مبانی عرفان اسلامی ناسازگارند و عرفان نظری باید از این تأثیرات پیراسته شود. عالم مثال، صرفاً صور معلقه یا مرتسمه نیست، بلکه حقیقتی نورانی و واسطه‌ای است که نور عقول را به ناسوت می‌رساند، نه آنکه صرفاً مخزنی از صور خیالی باشد.

## معراج نبوی و مراتب وجودی آن

بررسی معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مستلزم استدلالی اثباتی است تا ماهیت آن، اعم از جسمانی، مثالی، یا روحانی، بر پایه دلایل قرآنی و روایی مشخص گردد، نه بر پایه گمانه‌زنی. آیه کریمه

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى

بر تنزه ذات حقی دلالت دارد که بنده خویش را شبانگاه از مسجدالحرام به مسجدالاقصی سیر داد؛ این آیه بر سیر مادی پیامبر صلی الله علیه و آله دلالت می‌کند و تحقق چنین سیری، با اقتضای قدرت الهی و اقتضای مقام نبوی، از منظر برهانی ممکن است.

سیر پیامبر صلی الله علیه و آله از عالم ماده به عالم مثال، با هویت مثالی آن عالم هماهنگ است، زیرا جسم مادی ناسوتی نمی‌تواند در عالم مثال حضور یابد؛ از این رو این مرتبه از سیر، مثالی است. پیامبر صلی الله علیه و آله در هر عالم، هویت همان عالم را متلبس می‌شود، چنان‌که جبرئیل در ناسوت به صورت دحیه کلبی ظاهر می‌گردد.

در عالم واحدیت، که آیه کریمه

دَنَا فَتَدَلَّىٰ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ

بدان اشاره دارد و بر نزدیک‌شدن و کاهش فاصله تا اندازه دو کمان یا کمتر دلالت می‌کند، معراج نه جسمانی است و نه مثالی، بلکه تجرد کامل است که با هویت روحانی پیامبر صلی الله علیه و آله سازگاری دارد. معراج جسمانی در احدیت یا واحدیت ممکن نیست، زیرا این عوالم فاقد ماده‌اند؛ تصور حضور جسمانی پیامبر صلی الله علیه و آله در احدیت، ناشی از خوانشی غیردقیق است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، به عنوان کامل‌ترین مظهر جمع، قادر به تشکل به اشکال مختلف و تلون به هویت عوالم است؛ در هر عالم، هویت همان عالم را می‌گیرد. بر این اساس، معراج را نمی‌توان به مرتبه جسمانی، مثالی، یا روحانی محدود کرد، بلکه همه این مراتب محتمل‌اند و خلط عوالم یا تحدید مقام انسانی با مبانی عرفان نظری سازگار نیست.

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله، برخلاف رؤیت ابراهیم علیه‌السلام در آیه کریمه

وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

که بر نمایاندن ملکوت آسمان‌ها و زمین به ابراهیم علیه‌السلام دلالت دارد، سیری واقعی و حرکتی وجودی است، نه ادراکی صرف؛ این تمایز، برتری مقام نبوی را نشان می‌دهد. تعدد معراج پیامبر صلی الله علیه و آله محتمل است، اما اثبات آن نیازمند دلایل قرآنی و روایی است.

معراج برای اولیای کامل نیز محتمل است، اما ادعای آن ناروا است؛ آثار چنین مرتبه‌ای در رفتار و گفتار اولیا ظاهر می‌شود، نه در ادعا. جبرئیل در مرتبه‌ای خاص از معراج، به سبب محدودیت مقام خویش، متوقف می‌شود و اظهار می‌دارد که اگر قدمی دیگر بردارد، خواهد سوخت؛ این توقف، برتری مقام نبوی بر مقام جبرئیل را نشان می‌دهد.

## نقد تحریفات و دفاع از مقام نبوی و ولایی

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، به عنوان افضل موجودات، دارای عظمتی بی‌مثال است و اهتمام به حرمت ایشان در همه شئون، از جمله نام‌گذاری، امری ضروری است. برخی روایات، از جمله روایت منسوب به قهر امیرالمؤمنین علیه‌السلام و لقب ابوتراب، جعلی و بی‌اساس‌اند؛ ابوتراب به معنای مالک تراب است، نه کنایه از خشم و خفت، و این لقب به مقام ولایی امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره دارد.

نسبت‌های ناروایی که برخی جریانات تاریخی به ائمه علیهم‌السلام داده‌اند، مانند نسبت شراب‌خواری، جعلی است و با عصمت ایشان ناسازگار می‌باشد. تفسیری که نسبت شراب‌خواری امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در شأن نزول آیه کریمه

لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَىٰ

که مؤمنان را از نزدیک‌شدن به نماز در حال مستی نهی می‌کند مطرح می‌سازد، فاقد اعتبار است و با مقام عصمت ناسازگار می‌نماید.

وراثت انبیا مستلزم کمال و سلامت جسمی است؛ نقص عضو با این وراثت معنوی سازگار نیست. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، پیش از بعثت نیز به امانت و کمالات شناخته شده بودند و این کمال ذاتی، گواهی بر عظمت مقام نبوی ایشان است. تحریفاتی که نقص را به ساحت پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت می‌دهند، چهره اصیل اسلام را مخدوش می‌سازند و باید با استدلال برهانی نقد و پالایش شوند.

معاد و معراج دو عالم متمایزند و خلط آن‌ها ناصواب است؛ معاد عالم تجدید ماده است و شامل مراتب مادیت، مثال، و تجرد می‌شود، در حالی که معراج سیری وجودی در عوالم است و احدیت، که یکی از مراتب سیر معراجی است، فاقد ماده است. قرآن کریم نزول دفعی و تدریجی داشته است، به‌گونه‌ای که نزول دفعی در علم الهی پیش از نزول تدریجی تحقق یافته است؛ این ساختار با مراتب‌مندی معراج قابل مقایسه است. تعیین مقامات اولیا بدون استناد به دلیل قرآنی یا روایی، فاقد اعتبار علمی است و هر ادعایی در این باب باید مبتنی بر استدلال باشد.

عالم مثال، واسطه‌ای نورانی میان عقول و ناسوت است که مثالات مقیده، دلیلی بر تحقق عالم روحانی به‌شمار می‌روند. معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، سیری وجودی در مراتب ناسوتی، مثالی، و تجردی است که در هر مرتبه با هویت همان عالم هماهنگ می‌شود. نقد خوانش‌های ناصواب، از جمله تصور معراج جسمانی در احدیت و تأثیرات غیراسلامی بر مفاهیم عرفانی، زمینه را برای فهمی دقیق‌تر از این مفاهیم فراهم می‌سازد. انسان، به سبب مقام جمع، برتر از همه عوالم است، و معرفت موجودات غیرانسانی، فطری و بسیط است، نه متکی بر قوه خیالی یا نفس ناطقه.

― متن به پایان رسید.