## انسان کامل به‌مثابه مرآة الهی و مردمک رؤیت

انسان کامل نسبت به حق در حکم مردمک چشم (أنسان العین) است؛ مرتبه‌ای که رؤیت الهی از طریق آن تحقق می‌یابد. این جایگاه بدان معناست که انسان کامل صرفاً واسطه‌ای میان حق و عالم نیست، بلکه در نسبت میان رائی حقیقی و مرئی نیز قرار دارد و از این حیث مرآة تجلی ذات به شمار می‌رود.

حقیقت انسانی واحد است و جمیع مراتب انسانی، از عالی تا دانی، ظهورات و نزولات همین حقیقت واحدند. انسان کامل نسبت به نوع انسانی همچون رأس است که سایر مراتب از آن انشعاب می‌یابند و به آن بازمی‌گردند. بر همین اساس، افزودن قید «لاغیر» به انسان کامل تعبیری نادرست است، چه آنکه تمامی افراد انسانی، حتی در مراتب ناقص، ظهورات همان حقیقت‌اند و نقص یا کمال به اوصاف بازمی‌گردد نه به ذات حقیقت انسانی. مؤمن و کافر، عالم و جاهل، در حقیقتِ انسانیت مشترک‌اند و تفاوت ایشان صرفاً در مرتبه اوصاف است.

## قرب فرائض و قرب نوافل

میان قرب فرائض و قرب نوافل تمایزی اساسی برقرار است. در قرب نوافل، که با فناء صفاتی همراه است، حق سمع و بصر عبد می‌گردد، لکن بقایای حظوظ نفسانی همچنان باقی می‌ماند. در مقابل، قرب فرائض متضمن فناء ذاتی است و در آن هیچ حظی از حظوظ نفس باقی نمی‌ماند؛ از این رو قرب فرائض در مرتبه‌ای برتر از قرب نوافل قرار دارد.

این مرتبه با مقام فرق بعد الجمع پیوند دارد؛ مقامی که در آن انسان کامل پس از تحقق جمع در ذات حق، به فرق و تمایز بازمی‌گردد و در عین وحدت، کثرت ظهوریه را نیز مشاهده می‌کند.

## حقیقت محمدیه و تجلی ذاتی

حق در تجلی ذاتی، جمیع صفات و کمالات خویش را در ذات خود مشاهده کرد. در مرتبه‌ای متأخر که تجلی ثانی خوانده می‌شود، اراده کرد این کمالات را در مرآتی غیر از ذات خویش بنگرد. حقیقت محمدیه همان مرآتی است که حق آن را به‌عنوان حقیقت نوع انسانی ایجاد کرد. این حقیقت به‌سبب مضاهات با مرتبه جامع اسمای الهی، همه حقایق عالم را به نحو اجمالی در بر می‌گیرد؛ حقایقی که سپس در وجود تفصیلی به صورت اعیان ثابت ظهور می‌یابند.

تجلی حق فی‌نفسه واحد است، هرچند با شؤون و اوصاف متعدد، همچون شأن خلقی و شأن رحمت، ظهور می‌یابد. شأن خلقی حق، ظرف وجود عالم است و شأن رحمت او، ظرف کمال آن؛ با این حال این تعدد شؤون به وحدت تجلی خدشه‌ای وارد نمی‌سازد.

## واسطه‌گری انسان کامل میان حق و عالم

انسان کامل واسطه میان حق و عالم و نیز واسطه میان رائی حقیقی و مرئی است. به یک اعتبار، انسان کامل اقرب من حبل الورید است، چنان‌که آمده است: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ. این عبارت، قربی وجودی و بی‌واسطه را بیان می‌کند که فراتر از قرب حسی و مکانی است و حاکی از عدم میانجی‌گری اسباب در تحقق این نسبت است.

جمیع انسان‌ها، از مراتب دانی تا عالی، ظهورات انسان کامل‌اند. امت‌ها ظهورات انبیا هستند، انبیا ظهورات خاتمیت‌اند، و همگی جلوه‌های اسمای الهی‌اند که از مقام أحدیت نازل شده‌اند. بر این اساس، اطلاق اصطلاح «انسان کبیر» بر عالم تعبیری نادرست است، زیرا حقیقت انسانی واحد است و عالم در نسبت با آن، به‌منزله بدن انسان کامل قرار می‌گیرد، نه آنکه خود واجد استقلالی در برابر آن باشد.

## سلسله مراتب علمی و ظهور اعیان ثابت

سیر مراتب علمی از أحدیت به واحدیت، سپس به حقیقت نبوی، و در نهایت به اعیان ثابت پیش می‌رود. حقیقت نبوی در ظرف واحدیت ظهور یافت و از آن پس اعیان ثابت را در پی داشت. این حقیقت، به‌سبب جامعیت خویش، همه حقایق عالم را نخست به نحو اجمالی در خود داشت و سپس این حقایق در وجود تفصیلی به اعیان ثابت تبدیل شدند.

اعیان ثابت دارای تفصیل‌اند، اما این تفصیل به معنای کثرت واقعی نیست، چه آنکه اعیان در مرتبه علم حق قرار دارند و وجودشان در این مرتبه، وجودی علمی است نه وجودی در عالم خارج. حقیقت نبوی از این حیث واسطه علمی ظهور حقایق عالم است و جمیع هستی در نسبت با آن، متعلق فیض و رزق الهی‌اند که از طریق همین حقیقت به موجودات افاضه می‌شود.

جایگاه انسان کامل به‌عنوان مرآة الهی و واسطه میان حق و عالم، حقیقت محمدیه را در کانون نظام هستی قرار می‌دهد. انسان کامل، به‌منزله مردمک رؤیت، واسطه ظهور حق است و جمیع مراتب انسانی ظهورات همین حقیقت واحدند. قرب فرائض، به‌سبب تحقق فناء ذاتی، بر قرب نوافل برتری دارد، و حقیقت نبوی منشأ ظهور اجمالی و تفصیلی حقایق عالم است.

― متن به پایان رسید.