# تبیین مفهوم تقوا و وقایه در فصوص الحکم

## طرح مسئله در نسبت خیر و شر با فعل الهی و انسانی

مسئله منشأ خیر و شر از مسائل بنیادین عرفان نظری است که در تبیین فصوص الحکم مورد توجه قرار گرفته است. این پرسش که افعال خیر و شر از انسان سرچشمه می‌گیرد، از حق تعالی، از هر دو، یا از مقتضای شأنی دیگر، نیازمند تأملی مبتنی بر مبانی توحیدی است. حل این مسئله، به فهم جایگاه انسان در نظام ظهورات و نسبت او با وحدت قدسی مدد می‌رساند.

## تفسیر «اتقوا» و نقد آن

آیه شریفه ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾ محور این تحلیل است؛ خطاب به آدمیان که از پروردگار خویش که ایشان را از یک حقیقت واحد پدید آورده پروا گیرند. در تأویل عرفانی، «اتقوا» به «اجعلوا» بازگردانده شده تا افاده کند که انسان باید خیر را به حق و شر را به خویشتن نسبت دهد؛ رویکردی که مبتنی بر ادب سلوکی است و انسان را از انتساب نقص به مبدأ ظهور بازمی‌دارد. با این‌همه، این تأویل از حیث لغوی محل مناقشه است، چه در هیچ مأخذ زبانی «اتقوا» به معنای «اجعلوا» ثبت نشده است. تقوا از ریشه «وَقَى» به معنای حفظ و صیانت است و در اصل از «وَقَوَ» اشتقاق یافته که به سبب استهجان لفظی به «تَقَوَ» بدل شده است. این واژه مفهومی یک‌سویه و مختص انسان است و بار معنایی آن به «قرار دادنِ» مطلق تحویل‌پذیر نیست.

## تقوا به‌مثابه صفت خلقی

تقوا صفتی است که به انسان اختصاص دارد، از آن‌رو که وحدت قدسی از فجور و نقصان منزه است و این صفت تنها در ظرف امکانِ گناه معنا می‌یابد. آیه ﴿وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾ بر این نکته دلالت دارد که هر که از بخل نفس خویش مصون داشته شود در زمره رستگاران است. حق تعالی به‌عنوان مبدأ صیانت، خود از حفظ‌شدن بی‌نیاز است؛ و تقوا در انسان به دلیل اختیار و امکان انحراف او تحقق می‌یابد. ادب سلوکی اقتضا می‌کند که سالک گناه را به نفس خویش نسبت دهد و از انتساب آن به مبدأ ظهور یا غیر بپرهیزد؛ رویکردی که تواضع در برابر تنزیه حق را تحکیم می‌بخشد.

## تقوا در نسبت با ایمان و احسان

تقوا در قرآن کریم غالباً مقارن با ایمان و احسان ذکر شده است. آیه ﴿إِنْ تَحْسُنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ بیانگر آن است که اگر نیکی ورزید و پروا گیرید، حق تعالی به آنچه انجام می‌دهید آگاه است؛ این آیه پیوند تقوا را با افعال اختیاری انسان تثبیت می‌کند. تقوا پیش‌شرط تحقق ایمان است، چه بدون التزام به مبدأ هستی، مفهوم پرهیز از نافرمانی معنا ندارد؛ و احسان نیز جلوه عملی تقواست که در رفتار نیکو با غیر ظهور می‌یابد. واژگان هم‌خانواده تقوا نظیر متقین، یتقون، متقون و تقوا مجموعاً بیش از دویست بار در قرآن کریم به‌کار رفته که این بسامد جایگاه محوری این مفهوم را در نظام دینی نشان می‌دهد. تقوا از عفت که ناظر به مهار تمایلات نفسانی است عام‌تر است، چه هم شامل خویشتن‌داری در برابر گناهان نفسانی و هم پرهیز از تعدیات اجتماعی می‌شود.

## تحلیل تعارض ظاهری آیات هفتاد و هشتم و هفتاد و نهم سوره نساء

آیه ﴿أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ۚ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ ۚ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ﴾ اعلام می‌دارد که هر کجا باشید مرگ شما را درخواهد یافت، هرچند در دژهای استوار جای گیرید؛ و چون خیری به ایشان رسد گویند این از جانب حق است، و چون گزندی رسد گویند این از جانب توست؛ بگو همه از جانب حق است. این آیه فرهنگی را نقد می‌کند که خیر را به مبدأ ظهور و شر را به واسطه فیض نسبت می‌دهد، و تصریح می‌کند که همه ظهورات، اعم از خیر و شر، به حق بازمی‌گردند. در مقابل، آیه ﴿مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾ اعلام می‌کند هر خیری که به تو رسد از حق است و هر گزندی که به تو رسد از خود توست؛ ظاهر این آیه با آیه پیشین در تقابل می‌نماید. چنین تبیین می‌شود که این دو آیه در افق وحدت قدسی با یکدیگر جمع می‌شوند: تمامی ظهورات از حیث اقتضای فاعلیت مطلق به مبدأ واحد بازمی‌گردند، اما انسان به مقتضای شأن اختیاری خویش، در تعین فعل خود مسئولیت می‌یابد. این جمع، فاعلیت مطلقه حق را با پذیرش مسئولیت در ساحت تعینات انسانی سازگار می‌سازد.

## نقد تفکیک خیر و شر و ضرورت انضباط تحلیلی

انتساب خیر به مبدأ ظهور و شر به انسان، در نگاه نقادانه، نوعی تفکیک ناهم‌ساز به‌نظر می‌رسد؛ چه اگر فاعلیت مطلق از آنِ حق است، اقتضا می‌کند همه ظهورات بدو بازگردانده شوند. این نکته چالشی است در تبیین نسبت میان اختیار انسانی و مشیت الهی که حل آن مستلزم تمرکز بر یک محور استدلالی و پرهیز از تشتت مباحث است؛ روشی که در آن انضباط فکری بر تفرق تحلیلی ارجحیت دارد. در همین راستا، رواج فرهنگی که خطاها را به دیگران نسبت می‌دهد و نیکی‌ها را به خود یا مبدأ ظهور اختصاص می‌بخشد، مسئولیت‌پذیری فردی را در ساحت اخلاق دینی تضعیف می‌کند؛ در حالی که پذیرش خطا و پرهیز از سرزنش غیر، اقتضای صحیح ادب سلوکی است.

## تقوا در روایات و مراتب آن در سلوک

روایت «اتقوالله ولو بشق تمر» بر لزوم تقوا در تمامی مراتب وجودی تأکید دارد و بیانگر آن است که حتی کوچک‌ترین اقدام برای پرهیز از نافرمانی، در نظام صیانت الهی ارزشمند است. این روایت نشان می‌دهد تقوا مراتب متعدد دارد و مسیر آن برای همگان، از آغازکنندگان سلوک تا اهل کمال، گشوده است. برای سالکان مبتدی، تقوا به‌صورت تلاشی آگاهانه برای خویشتن‌داری ظهور می‌یابد، اما در مراتب برتر، این صفت به ملکه‌ای راسخ در وجود اولیا بدل می‌شود که سراسر افعال ایشان را دربرمی‌گیرد.

## نتیجه‌گیری

تقوا صفتی خلقی و اختیاری است که انسان را به خویشتن‌داری و پذیرش مسئولیت افعال خویش فرامی‌خواند. تأویل «اتقوا» به «اجعلوا»، هرچند از منظر ادب سلوکی واجد وجاهت است، از حیث لغوی با معنای اصلی وقایه که همان حفظ و صیانت است همخوانی ندارد. آیات ناظر به نسبت خیر و شر با فاعلیت الهی، در پرتو وحدت قدسی، فاعلیت مطلق حق را با مسئولیت‌پذیری انسان در ساحت تعینات جمع می‌کنند. این تبیین، مسیر فهم تقوا را از صرف پرهیز ظاهری به ادراک جایگاه انسان در نظام ظهورات و تعینات ارتقا می‌بخشد.

― متن به پایان رسید.