## رابطه فعل حق و عبد در تفسیر آیه تقوا

آیه یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ به تقوای عبدی و پرهیز از نافرمانی نسبت به مقام ربوبی ناظر است و هیچ تناسبی با موضوع وقایه، به معنای انتساب افعال ناهنجار به عبد و افعال نیک به مقام الوهیت، ندارد؛ چه آنکه محتوای آیه، الزام عبد به رعایت حرمت مولا و اجتناب از مخالفت با اوست، نه تقسیم افعال میان دو طرف. صدر آیه با ذیل آن یعنی وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ که مضمونش پروا از خدایی است که با نام او درخواست‌های متقابل صورت می‌گیرد و پروا از گسستن پیوندهای خویشاوندی، تناسبی کامل دارد، چرا که هر دو بخش بر مسئولیت عبد در برابر مقام الوهی و شبکه روابط انسانی تأکید می‌ورزند و از این حیث موضوعی یکپارچه را دنبال می‌کنند. بر این اساس، ارجاع تفسیری آیه به مسئله وقایه با محتوای متن آیه ناسازگار است و اطلاق اصطلاح مطلع به صدر آیه نیز، از آنجا که این اصطلاح بر آغاز مستقل یک بحث دلالت دارد، با پیوستگی موضوعی صدر و ذیل آیه هماهنگی ندارد.

## تمایز تقوای عبدی از مسئله جبر و اختیار

تقوا صفتی است که ناظر به رابطه یک‌سویه عبد با پروردگار است و عبد را به پرهیز از نافرمانی و رعایت حرمت مولا ملزم می‌سازد؛ این صفت با خشیت و خوف تفاوت ماهوی دارد، چه آنکه خشیت و خوف بر ادراک عظمت و هیبت مبتنی‌اند، حال آنکه تقوا بر پرهیز از تجاوز از حدود بندگی استوار است. بحث تقوا از مسئله جبر و اختیار، که ناظر به میزان دخالت مقام الوهی و عبد در تحقق افعال است، کاملاً متمایز است؛ آیه مورد بحث هیچ دلالتی بر جبر، اختیار یا تقسیم افعال خیر و شر ندارد و انحصاراً بر مسئولیت عبدی در برابر مولا تمرکز دارد. خلط میان این دو ساحت معرفتی، به تحلیل نادرست از محتوای آیه می‌انجامد.

## چالش اسناد افعال در نظام توحید افعالی

در نظام توحید افعالی، تمامی افعال در نهایت به مقام الوهی بازمی‌گردند، اما اسناد افعال ناهنجار به این مقام با تنزیه او از شر ناسازگار می‌نماید. این تناقض، صورت‌مسئله اصلی توحید افعالی را تشکیل می‌دهد؛ از یک سو نمی‌توان دخالت مقام الوهی در افعال عبد را نفی کرد، چه آنکه همه شؤون و ظهورات به او وابسته‌اند، و از سوی دیگر نمی‌توان نقش عبد را به‌کلی انکار نمود. پاسخ‌های فلسفی که بر تقسیم افعال به طول، عرض یا صور استوارند، تبیین کافی از این رابطه به دست نمی‌دهند، زیرا قادر به تبیین دقیق نسبت میان تعینات و مقام تنزیه نیستند.

دیدگاهی که ذات انسان را ظهور مقام الوهی و وابسته به او می‌داند، فعل انسان را نیز به واسطه این وابستگی ظهوری به همان مقام منتسب می‌سازد؛ این تبیین گامی در جهت تقریب توحید افعالی محسوب می‌شود، هرچند مسئله منشأ شر را به‌طور کامل حل نمی‌کند. در مقابل، دیدگاهی که افعال را به‌صورت مشترک میان مقام الوهی و عبد در نظر می‌گیرد، از تخصیص کامل افعال به یکی از دو طرف پرهیز می‌کند و از این حیث به توحید افعالی نزدیک‌تر است. تبیین امر بین‌الامرین، که نه جبر مطلق و نه اختیار مطلق را می‌پذیرد، حد وسطی را پیشنهاد می‌دهد که نقش توأمان مقام الوهی و عبد را در تحقق فعل تأیید می‌کند؛ با این حال، تبیین دقیق این حد وسط همچنان دشوار می‌نماید و نیازمند تحلیل عمیق‌تر در نسبت میان بطون و ظهورات است.

## ادب سلوکی در انتساب افعال

انتساب افعال ناهنجار به خویشتن، در مقام ادب سلوکی، تنها پس از تبیین دقیق منشأ فعل معنا می‌یابد؛ پیش از روشن شدن نسبت میان مقام الوهی و عبد در تحقق فعل، این ادب صرفاً صورتی ظاهری خواهد داشت. توحید افعالی چنانچه به اباحه و سلب مسئولیت از عبد بینجامد، تبیینی نادرست تلقی می‌شود، زیرا سالک را به مهالک سلوکی می‌کشاند؛ از این‌رو توحید افعالی باید همواره با مسئولیت‌پذیری عبد همراه باشد. ادب سالک در انتساب افعال ناهنجار به خویش، با تنزیه مقام الوهی از شر، به تحقق نورانیت در وجود سالک می‌انجامد. در این میان، ذم و مدح باید از ماهیت خود فعل تفکیک شوند؛ این دو، اوصافی عقلی یا شرعی‌اند که بر فعل عارض می‌گردند و از این‌رو با خود فعل یکسان نیستند.

## احوال اولیا در مواجهه با تجلی صفات جلالی و جمالی

مضمون حسنات الابرار سیئات المقربین نشان می‌دهد که اولیا به دلیل فقدان وجوب وجودی، در مقایسه وجود ظهوری خویش با غنای مقام الوهی، احساس نقص می‌کنند؛ آنچه برای عموم، حسنه محسوب می‌شود، در نظرگاه مقربین که به مقام تنزیه نزدیک‌ترند، نوعی قصور تلقی می‌گردد. حالاتی چون مدهوشی و سجده طولانی که در سیره اولیا مشاهده می‌شود، نه از خوف بلکه از حیرت و عشق ناشی از مواجهه با جلال و جمال حق سرچشمه می‌گیرد و نشان از معرفت عمیق آنان به عظمت مقام الوهی دارد. این حالات، از سر تعزیه یا نمایش نیست، بلکه از عمق معرفت به غنای الهی و ادراک فقدان خویش در برابر آن غنا ناشی می‌شود. انسان، به‌عنوان مظهر و ظهوری از حق، فاقد وجوب وجودی است و حتی از طریق جعل فلسفی نیز نمی‌توان وجوب را به او نسبت داد، چه آنکه غنای مطلق منحصر در مقام الوهی است.

## نقد نهایی و مسئله حل‌ناشده

انتساب افعال ظاهری به عبد و افعال باطنی به مقام الوهی در فصوص الحکم، با تقوای عبدی مندرج در آیه مورد بحث ناسازگار می‌نماید؛ این تفسیر گرچه گامی در جهت حفظ توحید افعالی همراه با پذیرش مسئولیت عبدی محسوب می‌شود، اما نمی‌تواند مسئله منشأ شر را به‌طور کامل حل کند. نه جبر مطلق و نه اختیار مطلق، به دلیل نادیده گرفتن نقش توأمان مقام الوهی و عبد، پاسخگوی این مسئله نیستند؛ دیدگاه عرفانی با ارائه حد وسطی می‌کوشد این چالش را برطرف سازد، اما همچنان پرسش از منشأ افعال ناهنجار بی‌پاسخ باقی می‌ماند، زیرا شر را نمی‌توان به‌تنهایی به مقام الوهی یا به عبد منتسب کرد. این مسئله، در نسبت میان تعینات و اقتضائات آن‌ها با مقام تنزیه، همچنان نیازمند تأمل و تحلیل عمیق‌تر است.

― متن به پایان رسید.