## تنزیه، اسائه ادب و مقام الوهیت در تحلیل فصوص الحکم

توقف مطلق در مقام تنزیه، بدون التفات به مراتب تشبیه، مستلزم اسائه ادب نسبت به ساحت الوهیت است و چنین قائلی را در معرض تکذیب حق و رسالت الهی قرار می‌دهد. تنزیه، در دلالت نخستین خود، نفی تعینات نقص از ذات است، اما اگر این نفی به انکار ظهورات و شؤون الهی در مراتب تجلی بینجامد، سالک را از ادراک وحدت قدسی در کثرت ظهوریه بازمی‌دارد و او را در توقفی بی‌ثمر نگاه می‌دارد که به مقصود نمی‌رسد.

### نسبت تنزیه با حق و با نفس سالک

تنزیه و تشبیه، دو نسبتی‌اند که هم به ذات الهی و هم به نفس سالک تعلق می‌گیرند. آیات ﴿سَبَّحَ اللَّهُ﴾ و ﴿سَبُّوحٌ قُدُّوسٌ﴾ بر جواز تنزیه در ساحت الوهیت دلالت دارند، لیکن این تنزیه، خود به تطهیر نفس سالک از تعینات نقص بازمی‌گردد نه به تغییری در ذات حق. فص سبوحی از فصوص الحکم، به دلیل ابتنا بر همین مقام تنزیه، از دقیق‌ترین مواضع کتاب به شمار می‌آید و فهم آن جز با تمییز میان تنزیه ذات و تنزیه نفس میسر نمی‌گردد.

## تقسیم منزه مطلق و نقد شرح قیصری

منزه مطلق، در تقسیم ابن‌عربی، یا جاهل است یا صاحب سوء ادب. این تقسیم بر آن مبتنی است که اسائه ادب، فعلی است که تحقق آن قصد فاعلی و علم به حرمت الهی را اقتضا می‌کند؛ از این رو جاهل، به سبب فقدان چنین آگاهی‌ای، از تحقق اسائه ادب قاصر است، هرچند در جهل خویش باقی می‌ماند. شارح قیصری، در تقسیم خود، جاهل را هم متصف به جهل و هم مرتکب اسائه ادب دانسته و عالم را تنها مسیء الادب شمرده است. این تقسیم از حیث منطقی مخدوش است، زیرا اسائه ادب بدون علم به موضوع تصورپذیر نیست؛ بنابراین آنچه از عالم صادر می‌شود تقصیر است و آنچه از جاهل صادر می‌شود قصور، و تقصیر عالم به دلیل اقتران با علم، از حرمانی شدیدتر حکایت دارد.

## نفی تنزیه در مقام احدیت

در مقام احدیت، نه تشبیه راه دارد و نه تنزیه، چه این مقام از هرگونه تعدد و توصیف متعالی است. ابن‌عربی در عنقاء المغربیه می‌فرماید: «مَتَى لَبِسَ الْحَقُّ صِفَاتِ النَّقْصِ حَتَّى تَسْلُبَهَا عَنْهُ؟» که این خوانش از سیاق قابل استخراج است که مفاد آن چنین است که ذات حق هرگز به تعینات نقص متصف نبوده تا سلب چنین اوصافی از او معنا یابد؛ پس تنزیه، فعلی است که به نفس ناظر بازمی‌گردد نه به ذاتی که از بدو امر متعالی از نقص است. بر این اساس، تنزیه حق در این مقام محال دانسته می‌شود، زیرا چیزی که هرگز به وصفی متصف نبوده، سلب آن وصف از او متصور نیست.

استناد قیصری به همین عبارت از عنقاء المغربیه در ذیل بحث تنزیه و اسائه ادب مندرج در فصوص، خلطی میان دو مبحث متمایز به شمار می‌آید. آنچه در فصوص مطرح است، تنزیه به معنای توقف در مرتبه‌ای است که به جهل یا اسائه ادب می‌انجامد، حال آنکه آنچه در عنقاء بیان شده، نفی امکان تنزیه ذاتی حق در مقام احدیت است. این دو مبحث، هرچند در لفظ تنزیه اشتراک دارند، از حیث مقام و مبنا متغایرند، و تسری حکم یکی به دیگری، انسجام تحلیل عرفانی را مخدوش می‌سازد.

## ضرورت انسجام در تحلیل شروح

دقت در تمییز مقامات ذات، احدیت، و تعینات، و پرهیز از خلط میان مباحث متغایر، شرط لازم برای صیانت از انسجام شروح عرفانی است. استناد به عباراتی از خارج سیاق، بدون احراز تناسب موضوعی، به تشویش در فهم مراتب تنزیه و تشبیه می‌انجامد و از دقت برهانی متن اصلی می‌کاهد.

## جمع‌بندی

تنزیه مطلق، در صورتی که به انکار ظهورات و شؤون الهی بینجامد، اسائه ادبی است که تنها از عالم به علم به حرمت الهی صادر می‌شود، نه از جاهل که در مقام قصور باقی است. در مقام احدیت، تنزیه و تشبیه هر دو منتفی‌اند، زیرا این مقام از هرگونه توصیف متعالی است، و تنزیه در این ساحت، عملی است که به تطهیر نفس ناظر بازمی‌گردد نه به تغییری در ذات حق. خلط میان تنزیه به معنای توقف تفسیری و تنزیه به معنای نفی وصف در مقام احدیت، از دقتی می‌کاهد که فهم صحیح این مراتب بدان متوقف است.

― متن به پایان رسید.