## تجلیات حق در نظام ظهورات خلق و کلام

حق تعالی در تمامی مراتب خلق، اعم از کلامی یا غیرکلامی، مفهوم یا منطوق، متجلی است و این تجلی از دو وجه تنزیه و تشبیه قابل تبیین است. تنزیه، ناظر بر مقام اطلاق ذات و عدم مشابهت آن با تعینات خلقی است، و تشبیه، ناظر بر ظهور حق در صور کثرت ظهوریه. اصل عدم تکرار در تجلی اقتضا می‌کند که هر تعین، مظهر خاصی از شؤون و اسمای الهی باشد و هیچ ظهوری با ظهور دیگر عینیت نیابد. بر این اساس، عالم به‌مثابه قرآن تکوینی حق تعالی است و هر موجود در نظام هستی، آیه‌ای از آیات الهی محسوب می‌شود؛ سالکی که هستی را از این منظر ادراک کند، به مقام وحدت شهود بار می‌یابد.

تنزیه و تشبیه دو وجه مکمل در فهم تجلیات‌اند و هیچ‌یک بدون دیگری معرفت کاملی به دست نمی‌دهد. لحاظ ذات از حیث اطلاق و عدم تناهی، وجه تنزیه را آشکار می‌سازد، و لحاظ ظهورات و تعینات، وجه تشبیه را. جمع این دو وجه، همان اصلی است که وحدت قدسی حق را با کثرت ظهوریه عالم سازگار می‌نماید، بی‌آنکه ذات از مقام تنزیه خویش خارج شود.

غفلت، ظرف تحقق غیریت است؛ سالک با ارتفاع این حجاب و وصول به مقام معنویت، از رؤیت غیر رها می‌شود و در تمامی مظاهر، جز حق نمی‌بیند. این مرتبه، همان مقامی است که رؤیت کثرت ظهوریه را در عین توجه به وحدت قدسی ممکن می‌سازد.

## کلام الهی و جایگاه ممتاز قرآن کریم

کلام الهی به قرآن کریم منحصر نیست، بلکه در هر زبان و صورتی که تحقق یابد، از خاصیت الهی برخوردار است؛ این جامعیت، به عدم انحصار ظهور کلام حق در زبانی خاص اشاره دارد و شرایع گوناگون، هر یک جلوه‌ای از این ظهور را بازمی‌تابانند. با این حال، استناد به حدیث نبوی إِنَّ لِلْقُرْآنِ ظَهْرًا وَبَطْنًا وَحَدًّا وَمَطْلَعًا برای اثبات این جامعیت، از جهت انطباق شاهد با مدعا محل تأمل است، چه این تعبیر ناظر بر ویژگی خاص قرآن کریم است و تعمیم آن به مطلق کلام الهی، فاقد مستند دقیق به نظر می‌رسد. مضمون این حدیث چنین تبیین می‌شود که قرآن کریم را ظاهری است که به منطوق و معنای بی‌واسطه آیات بازمی‌گردد، باطنی است که حقایق نهفته و معانی غیرظاهر را در بر می‌گیرد، حدی است که به نظم و چینش دلالت‌های ظاهری و باطنی آیات مربوط می‌شود، و مطلعی است که نقطه ظهور و مشاهده حقایق الهی به شمار می‌آید. این وجوه را می‌توان به دو نحو فهمید: نخست به‌صورت تعدادی، یعنی چهار مفهوم مستقل از یکدیگر، و دوم به‌صورت تودرتو، بدین معنا که هر یک از ظهر و بطن، حد و مطلع خاص خویش را دارد. دستیابی به مطلع، مقامی است که تنها اولیای کامل با صفای باطن بدان نایل می‌آیند، در حالی که ظاهر و باطن برای مراتب متوسط سالکان نیز قابل ادراک است.

ظهور حق در هر خلق، به اقتضای استعداد و ظرفیت همان خلق تحقق می‌یابد؛ این اصل، تنوع تجلیات را توجیه می‌کند و نشان می‌دهد که هیچ مظهری، جلوه‌ای تکراری از اسما و صفات الهی نیست.

## مراتب معرفتی و جایگاه عصمت

نقل منسوب به ابویزید بسطامی مبنی بر آنکه سی سال است با غیر خدا سخن نگفته است هرچند مردم گمان می‌کنند با آنان سخن می‌گوید، اگرچه ناظر به مقامی از وحدت شهود است، از این جهت قابل نقد می‌نماید که خود عارف، در مقام تکلم، همچنان به‌عنوان متکلمی متمایز حضور دارد و این حضور با ادعای فنای کامل در رؤیت غیر، سازگاری تام ندارد. این نقد ضرورت توجه به مراتب برتر معرفتی، به‌ویژه مقام عصمت، را آشکار می‌سازد.

در مقابل، کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام که فرموده‌اند داخل در اشیاء است بدون ممازجت، خارج از اشیاء است بدون مفارقت، جمعی دقیق میان تنزیه و تشبیه را در قالب لف و نشر مشوش به دست می‌دهد؛ این تعبیر، حضور حق را در باطن اشیاء بدون هرگونه امتزاج و مغایرت او را با اشیاء بدون هرگونه انفصال، به‌صورتی توأمان بیان می‌کند و از این رهگذر، وحدت قدسی و کثرت ظهوریه را در عبارتی موجز جمع می‌نماید.

مقام عصمت معصومان، بالاترین مرتبه معرفتی است که میان ایشان و عارفان غیرمعصوم فاصله می‌افکند. معصومان به ما کان و ما یکون و ما هو کائن، یعنی آنچه بوده و خواهد بود و اکنون هست، علمی تفصیلی و نه اجمالی دارند؛ این علم تفصیلی، وجه تمایز اساسی مقام عصمت از سایر مراتب سلوک عرفانی است. بر همین اساس، ادعاهایی نظیر انتساب نگارش اثری با وضو و رو به قبله، در صورتی که با انگیزه خودنمایی همراه باشد، از حقیقت اخلاص عرفانی فاصله می‌گیرد و نمی‌تواند در عداد مقامات معتبر سلوک قرار گیرد.

## مشیت الهی، ادراک حقیقت و نسبت مظهر و مُظهر

آیات یَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ و قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ بر مشیت مطلق الهی در هدایت و اضلال، و در اعطا و سلب ملک، دلالت دارند. هدایت را در این سیاق می‌توان به معنای اقتضای ظهور کمال در مظهر قابل تفسیر دانست، و اضلال را به معنای عدم تحقق آن اقتضا در مظهری که استعداد لازم را واجد نیست؛ همچنین اعطا و سلب ملک را می‌توان بر ظهور و افول تعینات در نظام مشیت الهی حمل کرد. تفسیر متعادل این آیات، بدون تقدم یکی بر دیگری، ضرورتی برهانی دارد. بر همین مبنا، قرائتی که ظهور اضلال و سلب را به مثابه جبری قهری بر مظاهر تحمیل‌شده تلقی کند و آن را از اقتضای ذاتی مظهر منفک سازد، با سیاق آیات مذکور ناسازگار می‌نماید، چه این آیات ناظر بر تناسب میان اقتضای مظهر و ظهور مشیت الهی‌اند، نه بر جبری بیرون از این نسبت.

مفهوم، ادراکی است که با نطق و عقل انسانی همراه است؛ اما مدرَک اعم از مفهوم است و ادراک غیرناطق را نیز در بر می‌گیرد. حق تعالی از هر ادراکی محجوب است مگر برای عارفی که عالم را صورت و مظهر هویت او می‌بیند. حقیقت الهی به اعتبار اجمال، قابل ادراک است، اما کُنه آن غیرقابل احاطه می‌ماند؛ مظاهر الهی به‌صورت اجمالی متناهی‌اند، در حالی که به‌صورت تفصیلی غیرمتناهی به شمار می‌روند. معصومان، برخلاف عارفان عادی، به تفصیل این مظاهر آگاه‌اند.

حق تعالی اسم ظاهر عالم و روح باطن آن است؛ عالم مظهر اسم ظاهر او و روح آن مظهر اسم باطن اوست. انسان نیز به‌عنوان مظهر جامع، هر دو وجه ظاهر و باطن را در خود دارا است. مظهر و مُظهر از یکدیگر جدا نیستند، اما این عدم جدایی نه تفکیک است، نه تجافی و نه تعدد، بلکه نسبتی است از سنخ اقتضا؛ مظهر به اقتضای ذاتی خویش ظهور مُظهر را می‌پذیرد و این پذیرش، از سنخ عینیت نیست بلکه از سنخ ظهور و اقتضاست.

## نتیجه

تبیین تجلیات حق در نظام ظهورات، نشان می‌دهد که تنزیه و تشبیه دو وجه غیرقابل انفکاک از حقیقت واحدند و جمع آن دو، در عباراتی نظیر کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به کامل‌ترین صورت خود می‌رسد. قرآن کریم با دارا بودن مراتب ظاهر، باطن، حد و مطلع، جایگاهی ممتاز در میان ظهورات کلامی حق دارد، هرچند این ویژگی نباید بدون مستند دقیق به مطلق کلام الهی تعمیم یابد. مقام عصمت معصومان، به دلیل علم تفصیلی به ما کان و ما یکون و ما هو کائن، از مراتب عرفانی عارفان غیرمعصوم متمایز است و ادعاهای فاقد این مرتبه، در بوته نقد قرار می‌گیرند. سرانجام، نسبت میان مظهر و مُظهر، نه از سنخ تعدد و تفکیک، بلکه از سنخ اقتضاست؛ نسبتی که وحدت قدسی حق را با کثرت ظهوریه عالم، بدون کاستن از اطلاق ذات، سازگار می‌سازد.

― متن به پایان رسید.