## مقام جمع و تفصیل در فص نوحیه

قرآن کریم، به‌مثابه مقام جمع، تمامی حقایق وجودی اعم از حق و باطل، ایمان و کفر را در خود جای داده و از این حیث به جامعیتی دست یافته که مقام فرقان، به‌عنوان فارق میان حق و باطل، فاقد آن است. این جامعیت در آیه $لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ$ آشکار می‌شود؛ آیتی که در آن مقام تنزیه، یعنی نفی هرگونه مشابهت ذاتی، در کنار جلوه‌ای از تشبیه در صفات فعلی گرد آمده است. فرقان، هرچند به‌گونه‌ای ضمنی به هر دو ساحت اشاره دارد، اما کارکرد اصلی آن معطوف به تفکیک است، نه جامعیت. از این رو هر آنچه در مرتبه قرآن قرار گیرد لاجرم واجد مرتبه فرقان نیز هست، در حالی که عکس این نسبت صادق نیست؛ زیرا مقام جمع، مقام تفصیل را در خود مستهلک و مندرج دارد، و این خود مؤید تقدم رتبی جمع بر تفصیل است.

### نقد تفسیر رسالت انبیا و استمرار آن در امامت

انتساب ناکامی به دعوت حضرت نوح، مبتنی بر این پیش‌فرض که وی صرفاً واجد مقام فرقانی بوده و در صورت برخورداری از جامعیت قرآنی امتش بدو ایمان می‌آوردند، تبیینی است که با اصل عصمت انبیا و جامعیت رسالت ایشان ناسازگار می‌نماید. آیه $وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ$ بر این دلالت دارد که رسولان الهی به اذن پروردگار در ادای امانت رسالت موفق بوده‌اند و اطاعتی که غایت ارسال ایشان بوده، تحقق یافته است؛ بنابراین شکست در معنای دقیق آن، در ساحت نبوت راه ندارد. سلسله نبوت به همین اعتبار پیوسته و متصل بوده و امامت، استمرار همین رسالت است؛ ائمه علیهم‌السلام احکام و تعالیم موروث از انبیا را حفظ و تبیین کرده‌اند و امام عصر نیز همین دین را در ظرف زمانی خویش با جلوه‌ای متناسب با آن ظرف آشکار خواهد ساخت.

تنقیص انبیا، در واقع بازگشت به تنقیص خداوند دارد، چه آنکه گفتار و کردار ایشان چیزی جز عمل به وحی نیست؛ چنان‌که آیه $إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى$ بر این معنا تصریح می‌کند. از همین روست که قرآن کریم حرمت انبیا و ائمه را در حدی قرار داده که هرگونه عصیان نسبت به رسول را عصیان نسبت به خداوند می‌شمارد، آنچنان‌که در آیه $مَنْ يَعْصِ الرَّسُولَ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ$ بیان شده است. کسی که در مرتبه جمع قرآنی متمکن باشد، در تفرقه فرقانی واقع نمی‌شود؛ زیرا رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، هم در مقام جمع و هم در مقام تفصیل، فارق میان حق و باطل است، و انتساب عنوان فصل‌الخطاب به امیرمؤمنان علیه‌السلام نیز از همین معنا حکایت دارد. باید تأکید کرد که هیچ‌یک از انبیا صرفاً واجد ساحت تنزیهی یا صرفاً واجد ساحت تشبیهی نبوده‌اند، هرچند در برخی از ایشان غلبه‌ای از یکی از این دو ساحت مشهود است؛ حال آنکه اسلام، به موجب جامعیت خویش، این دو مقام را به کمال درآمیخته است.

### جامعیت رسالت رسول اکرم و نسبت آن با خیریت امت

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، به مقتضای مظهریت اسم اعظم الهی، جامع میان وحدت و کثرت ظهوریه، جمع و تفصیل، و تنزیه و تشبیه است؛ همان جامعیتی که در آیه $لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ$ متجلی است. تفسیری که قرآن را به دلیل حجاب حق از خلق از فرقان متمایز می‌داند، با این حقیقت ناسازگار است که نه قرآن و نه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، در معرض حجاب واقع نمی‌شوند؛ قرآن، به‌عنوان مظهر جمع، هم حق و هم خلق را به‌طور توأمان تبیین می‌کند. غلبه در دعوت انبیا نیز امری مسلم است؛ چنان‌که امت موسی به مسائل ظاهری و امت عیسی به مسائل باطنی گرایش بیشتری داشتند، حال آنکه امت رسول اکرم، به مقتضای جامعیت رسالت او، هر دو ساحت را در خود مستجمع دارد.

آیه $كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ$ خیریت امت را مقید به امر به معروف و نهی از منکر می‌سازد، و این خیریت مطلق نیست، بلکه به تبعیت از ائمه علیهم‌السلام وابسته است؛ کسانی که از این مسیر منحرف شده‌اند، در زمره مصادیق خیر امت قرار نمی‌گیرند. خیر امت در حقیقت به معنای امتی است که تابع ائمه علیهم‌السلام باشد، معنایی که با مضمون آیاتی هم‌چون $يَأْتِي كُلُّ أُمَّةٍ بِإِمَامِهِمْ$ سازگار می‌افتد. ادعای تحریف در این آیه، مبتنی بر فهمی نادرست است؛ آنچه واقع شده تبیین معنای خاص در دل بیان عام قرآنی است، نه تحریف در متن. از سوی دیگر، قرآن کریم برای تعقل و تدبر نازل شده است، چنان‌که آیه $أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ$ بر آن دلالت دارد، و پذیرش آیات بدون تأمل، با غایت نزول قرآن ناسازگار می‌نماید. در داستان یوسف نیز، تمایز میان همت او و همت زلیخا، ریشه در معرفتی دارد که از رؤیت برهان پروردگار حاصل شده است، چنان‌که آیه $لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ$ بدان اشاره می‌کند؛ همین معرفت بود که او را از وقوع در معصیت بازداشت.

### نقد تفسیر دعوت حضرت نوح در فص نوحیه

این ادعا که اگر حضرت نوح آیه‌ای نظیر $لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ$ آورده بود قومش ایمان می‌آوردند، مستلزم تنقیص دعوت اوست و با اصل عصمت انبیا سازگاری ندارد؛ زیرا هرچه بر انبیا وحی شده، به‌طور کامل ابلاغ گردیده است. آیه $دَعَا قَوْمَهُ لَيْلًا وَنَهَارًا$ بر استمرار و مداومت دعوت حضرت نوح دلالت دارد، استمراری که هم ساحت باطنی و هم ساحت ظاهری قوم را در بر می‌گرفت. تفسیری که «لیل» را به دعوت عقلی و تنزیهی و «نهار» را به دعوت ظاهری و تشبیهی محدود می‌سازد، با ظاهر آیه که بر تداوم زمانی دعوت دلالت دارد نه بر تفکیک نوعی آن، ناسازگار است. غایت این دعوت نیز، چنان‌که آیه $لِيَغْفِرَ لَهُمْ$ نشان می‌دهد، توبه و آمرزش قوم بوده است، نه صرفاً هدایت در ظاهر.

### جمع‌بندی

تمایز میان قرآن و فرقان، در نسبت میان مقام جمع و مقام تفصیل ریشه دارد؛ جامعیتی که در جمع تنزیه و تشبیه یک‌جا در قرآن کریم متبلور است. رسالت انبیا، از جمله حضرت نوح، بر پایه همین جامعیت به کمال رسیده و استمرار آن در امامت تحقق یافته است. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، به مقتضای مظهریت اسم اعظم، اعلی مرتبه این جامعیت را دارا بوده و خیریت امت او، مشروط به تبعیت از ائمه علیهم‌السلام، معنا می‌یابد.

― متن به پایان رسید.