## نقد تفسیر ابن‌عربی از دعوت حضرت نوح در فص نوحی

آنچه در فص نوحی بر آن تأکید می‌شود، تفسیر دعوت حضرت نوح به مغفرت است، نه دعوت به کشف حقیقت. مغفرت در این خوانش به معنای ستر و پنهانی تلقی می‌شود، چنان‌که قوم نوح با نهادن انگشتان در گوش‌ها و پوشاندن خود با جامه، به‌گونه‌ای عملی به این دعوت پاسخ دادند، هرچند این پاسخ در ظاهر با مخالفت قولی همراه بود. بر پایه این تبیین، مخالفت گفتاری قوم به نفرین نوح و تجلی جلال الهی منجر شد و سرانجام فنای آنان در ذات حق را در پی داشت؛ فنایی که در این قرائت همان ستر مقصود دانسته می‌شود.

این تبیین با مقام هدایتی حضرت نوح ناسازگار است. غایت رسالت انبیا هدایت قوم به سوی حقیقت است، نه صرف ستر بدون کشف. آیه جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ که در آن قوم نوح از شنیدن ندای هدایت‌گر او با بستن گوش‌ها و پوشاندن خویش امتناع کردند، نشان‌دهنده امتناع و مقاومت در برابر دعوت است، نه اجابت آن. ستر صورت‌گرفته در این آیه، صورتی سهوی و برخاسته از امتناع است که با غایت هدایتی نوح هم‌سو نیست؛ قوم نوح با پوشاندن خود در حجاب انیات، در پی کتمان حقیقت بودند نه تحقق مقصود دعوت او. این استتار یا از سر قصور در فهم اشاره نوح صورت گرفته یا به قصد استهزای او با آگاهی از مقصودش بوده است؛ در هر دو صورت، این رفتار با هدایت ناسازگار می‌ماند. نسبت دادن چنین تفسیری به قرآن کریم، بدون استناد به نص یا روایت، تحریف معنای آیات را در پی خواهد داشت.

## مقایسه دعوت حضرت نوح و پیامبر اکرم

در فص نوحی چنین ادعا می‌شود که دعوت حضرت نوح به صورت لَيْلًا وَنَهَارًا بوده، در حالی که دعوت پیامبر اکرم به صورت لَيْلًا فِي نَهَارٍ وَنَهَارًا فِي لَيْلٍ توصیف می‌شود. این ادعا فاقد مستند قرآنی یا روایی است. عبارت لَيْلًا وَنَهَارًا معنایی بسیط دارد و بر تلاش مستمر و بی‌وقفه پیامبران در هدایت اقوام خویش دلالت می‌کند. آیه قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا که در آن نوح از دعوت شبانه‌روزی خود گزارش می‌دهد، بیانگر کوششی پیوسته و بی‌وقفه است، نه تمایزی کیفی میان تبلیغ شبانه و روزانه. تقدم لیل بر نهار در این عبارت، به دلیل احتمال اهمال و سستی بیشتر در شب توجیه می‌شود؛ نوح با تقدیم شب بر روز، هرگونه کوتاهی احتمالی در تبلیغ را نفی می‌کند. عبارت لَيْلًا وَنَهَارًا هرچند جمله‌ای مرکب است، همانند ترکیب نامی نظیر بعلبک، معنایی بسیط و واحد را افاده می‌کند و به تلاش پیوسته اشاره دارد، نه به تفکیکی میان ساحت‌های وجودی.

همه انبیا، از جمله نوح و پیامبر اکرم، به همین صورت لَيْلًا وَنَهَارًا برای هدایت امت خویش کوشیدند و در این امر کوتاهی نورزیدند. عبارت لَيْلًا فِي نَهَارٍ وَنَهَارًا فِي لَيْلٍ که به پیامبر اکرم نسبت داده می‌شود و بر پایه آن دعوت او به ظاهر در عین باطن و باطن در عین ظاهر و نیز وحدت در کثرت و کثرت در وحدت تفسیر می‌شود، فاقد هرگونه مستند قرآنی یا روایی است. آیاتی نظیر إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا که رسالت پیامبر را با حقیقتی بشارت‌آور و هشداردهنده توصیف می‌کند، وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ که استمرار سلسله رسالت را بیان می‌دارد، و فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ که پیامبر را به صبری همانند پیامبران اولوالعزم فرامی‌خواند، جملگی به جامعیت رسالت و صبر او دلالت دارند، بی‌آنکه اشاره‌ای به عبارت لَيْلًا فِي نَهَارٍ داشته باشند. تمایز پیامبر اکرم با دیگر انبیا در جامعیت رسالت و ویژگی امت اوست، نه در تفکیک شب و روز یا وحدت و کثرت. بر همین اساس، اشکالی که در این قرائت به دعوت نوح وارد می‌شود، مبنی بر آنکه دعوت او به غیب و وحدت به‌تنهایی یا شهادت و کثرت به‌تنهایی بوده، نادرست است؛ حضرت نوح نیز مانند سایر انبیا به صورت لَيْلًا وَنَهَارًا برای هدایت قوم خویش کوشید.

## جامعیت رسالت پیامبر اکرم در پرتو آیه تنزیهی

آیه لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ که هیچ‌چیز را مانند ذات حق نمی‌داند، جمع میان تنزیه و اثبات مثل را در توحید قرآنی نشان می‌دهد و به مقام جمعی پیامبر اکرم اشاره دارد که در آن حقایق تنزیهی و تشبیهی به‌صورت جامع گرد آمده‌اند. پیامبر اکرم به دلیل همین مقام جمعی، جوامع الکلم یافت که جامعیت کلامی مشتمل بر همه حقایق تنزیه و تشبیه است، همچنان که قرآن کریم به‌عنوان کتابی جامع، همه معانی کتب پیشین را در خود گرد آورده و تمامی حقایق الهی را در بر دارد. با این حال، این جامعیت را باید مستقل از عبارت لَيْلًا فِي نَهَارٍ و بدون استناد به آن تبیین کرد، چرا که چنین تفسیری فاقد پشتوانه قرآنی است.

## ضرورت انضباط در تفسیر عرفانی

تفسیرهای عرفانی که فاقد استناد به نصوص قرآنی و روایی‌اند، از سوی فقها، مفسران و حکما پذیرفته نمی‌شوند و مانع پیشرفت عرفان نظری می‌گردند. تفسیر عرفانی باید به‌گونه‌ای صورت پذیرد که فقها، مفسران و اهل ظاهر نتوانند بر آن اشکال وارد کنند. عرفانی که با احساسات غیرشرعی و بی‌ضابطه همراه شود، مقبولیت عمومی نمی‌یابد و موجب دوری مخاطبان از معارف عرفانی می‌گردد؛ از این رو لسان تبلیغ عرفانی باید چنان باشد که حتی غیرمعتقدان نیز بتوانند آن را دریابند. بر همین اساس، تفسیر لَيْلًا وَنَهَارًا به مفاهیمی چون تنزیه و تشبیه یا وحدت و کثرت نادرست است، زیرا این آیه صرفاً گزارشی از تلاش بی‌وقفه حضرت نوح در تبلیغ است. نوح در این آیه گزارش می‌دهد که یک لحظه از هدایت قوم خویش کوتاهی نکرد؛ تقدم شب بر روز در این عبارت، همچون تقدم آن در اصطلاح رایج شب و روز، به دلیل احتمال اهمال بیشتر در ساعات شب توجیه‌پذیر است، چرا که روز زمان فعالیت عمومی است و احتمال سستی در آن کمتر می‌رود. اهمال در تفسیر قرآن کریم، نظیر نسبت دادن عبارت لَيْلًا فِي نَهَارٍ به پیامبر اکرم بدون مستند، باید مورد پرهیز قرار گیرد.

نقد یادشده بر تفسیر ابن‌عربی از دعوت حضرت نوح به مغفرت به‌جای کشف حقیقت، و بر مقایسه آن با دعوت پیامبر اکرم، بر ناسازگاری این خوانش‌ها با نصوص قرآنی استوار است. دعوت نوح به ستر و کتمان، و پاسخ قوم او به‌عنوان اجابتی عملی در قالب مخالفت قولی، با غایت هدایتی رسالت نوح سازگاری ندارد؛ همچنان‌که تمایز میان دعوت لَيْلًا وَنَهَارًا و لَيْلًا فِي نَهَارٍ فاقد پشتوانه قرآنی است. آیاتی نظیر جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ و لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ به‌ترتیب بر هدایت‌طلبی رسالت انبیا و جامعیت رسالت پیامبر اکرم دلالت دارند، بی‌آنکه تفسیرهای فلسفی بی‌مستند را تأیید کنند. ضرورت استناد به نصوص دینی و پرهیز از تأویل‌های غیرمنضبط، شرط اصلی صحت هرگونه تبیین عرفانی از آیات قرآن کریم به شمار می‌رود.

― متن به پایان رسید.