## حکمت مهیمیه در کلمه ابراهیمیه

### تحلیل نسبت میان اعیان ثابته و افعال عالم

فص حکمت مهیمیه در کلمه ابراهیمیه به تبیین نسبت میان اعیان ثابته، تجلی الهی و جایگاه انسان در تحقق مقتضای وجودی خویش می‌پردازد. تحلیل این فص مستلزم نقادی برخی خوانش‌های عرفانی است که میان تبیین ظهورات و نفی مسئولیت انسان خلط ایجاد می‌کنند، خلطی که ناسازگاری آن با مبانی قرآنی و اصل عصمت انبیا قابل استخراج است.

اولیای الهی در سیر معرفتی خویش به مرتبه‌ای از کاشفیت دست می‌یابند که در آن، تحقق افعال عالم را بازتاب اقتضای اعیان ثابته درمی‌یابند؛ اعیانی که خود شأنی از شؤون علم ازلی حق‌اند. چنین تبیین می‌شود که این کاشفیت، ادراکی است که در همین نشئه دنیوی برای عارف حاصل می‌آید: وَهُوَ الْأَمْرُ الَّذِي كَشَفَهُ الْعَارِفُونَ هُنَا أَيْ فِي الدُّنْيَا؛ یعنی آنچه عارفان در همین جهان کشف کرده‌اند. در برابر ایشان، اهل حجاب از چنین کاشفیتی محرومند و صرفاً در نشئه قیامت، با ظهور کامل حقایق، به این معرفت دست می‌یابند که آنچه بر ایشان رفته، مقتضای عین ثابت خودشان بوده است: وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَإِنَّهُ مَا عَمِلَهُمْ إِنَّا عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ؛ یعنی آنچه بر آنان جاری شد، برخاسته از خودشان بود، چرا که ما بر همان مقتضایی که ایشان بر آن بودند عمل کردیم. علم الهی با مقتضای اعیان ثابته در تطابق است و آنچه در عالم ظهور می‌یابد، جلوه‌ای از همین مطابقت میان علم ازلی و شأن ثابت هر موجود است.

### نقد تفسیر بت‌شکنی ابراهیمی بر پایه اقتضای اعیان

در تبیین ماجرای بت‌شکنی، برای بت‌ها دو مرتبه قائل می‌شوند: مرتبه ظاهری که همان صورت جمادی چوب و سنگ است، و مرتبه باطنی که به مقتضای عین ثابت آن‌ها بازمی‌گردد. بر این اساس چنین ادعا می‌شود که بت‌ها در باطن خویش مقتضی شکستن بوده‌اند و از حضرت ابراهیم علیه‌السلام طلب شکسته‌شدن داشته‌اند. این خوانش، بر پایه آن به حضرت ابراهیم علیه‌السلام نسبت کذب می‌دهد، به این معنا که ایشان به‌ظاهر دروغ گفته و شکستن بت‌ها را به بزرگ‌ترین بت نسبت داده است. چنین نسبتی با اصل عصمت انبیا، که رکنی از مبانی قرآنی است، سازگاری ندارد و نمی‌توان آن را پذیرفت.

آیه شریفه بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ، یعنی این کار را بزرگ‌ترینشان کرده است، از آن‌ها بپرسید اگر سخن می‌گویند، نه بر کذب دلالت دارد و نه بر نسبت فعل به بت بزرگ به‌نحو جزم. مقید بودن این عبارت به شرط «إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ» نشان می‌دهد که ابراهیم علیه‌السلام از طریق جدال احسن، قوم خویش را به تأمل در ناتوانی بت‌ها از نطق و فعل وامی‌دارد و از این رهگذر، اقرار ایشان به عجز معبودانشان را استخراج می‌کند. این شیوه استدلالی، در قیاس با دیگر شیوه‌های احتجاجی انبیا، از استحکام برهانی درخور توجهی برخوردار است و مصداق روشنی از جدال احسن قرآنی به شمار می‌رود.

### نقد جبرگرایی و بازخوانی جایگاه اعیان ثابته

تسری دادن اقتضای اعیان ثابته به نفی اختیار انسان، با مبانی قرآنی تعارض دارد. بت‌ها، خواه به اعتبار صورت جمادی و خواه به اعتبار نام‌گذاری‌های بشری، فاقد اقتضای ذاتی برای شکستن‌اند؛ چنان‌که آیه مَا هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ به این معناست که این‌ها جز نام‌هایی نیستند که شما و پدرانتان بر آن‌ها نهاده‌اید. مشرکان نیز با استناد به مشیت الهی، شرک خویش را توجیه می‌کنند: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ، یعنی مشرکان خواهند گفت اگر خدا می‌خواست، نه ما و نه پدرانمان شرک نمی‌ورزیدیم و چیزی را نیز حرام نمی‌شمردیم. قرآن کریم این استدلال را با حجت بالغه رد می‌کند: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ، یعنی بگو حجت رسا از آنِ خداست، و اگر مشیتش تعلق می‌گرفت، همگی شما را هدایت می‌کرد. این آیه، تلازم میان مشیت تکوینی و جبر در افعال اختیاری را نفی می‌کند و بر ابتنای هدایت بر سنت الهی مبتنی بر اختیار تأکید می‌ورزد.

در ادامه، قرآن کریم بی‌پشتوانگی چنین استدلالی را آشکار می‌سازد: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ، یعنی بگو آیا نزد شما دانشی هست که آن را برای ما آشکار سازید؟ شما جز از گمان پیروی نمی‌کنید و جز به حدس و تخمین سخن نمی‌گویید. بر این پایه، تسری دادن اقتضای اعیان ثابته به نفی مسئولیت انسان، در حکم بازتولید همان استدلال بی‌مستندی است که قرآن کریم آن را نقد کرده است؛ چرا که چنین رویکردی، تحول و مسئولیت‌پذیری انسان را در ظاهری از تبیین هستی‌شناختی محو می‌سازد.

### نقش عمل انسان در تحقق سرنوشت و بازتعریف جایگاه اعیان ثابته

قرآن کریم ظلم انسان به نفس خویش را نتیجه فعل او می‌داند، نه امری منتسب به ذات یا مقتضای ازلی: وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ، یعنی خداوند به آنان ستم نکرد، بلکه خودشان بر خویشتن ستم روا می‌داشتند. صیغه استمراری و استقبالی «يَظْلِمُونَ» بر پویا و فعلی بودن ظلم دلالت دارد، امری که آن را از سنخ ذات ثابت و ازلی متمایز می‌سازد. همچنین آیه لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ، یعنی خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد تا آن قوم آنچه را در نفس خویش دارند تغییر دهند، بر ابتنای تحول سرنوشت بر عمل و اختیار انسان تأکید می‌ورزد.

بر این اساس، اعیان ثابته را باید در مقام ظهورات علم الهی فهم کرد، نه در مقام عاملی مستقل که افعال اختیاری انسان را از پیش رقم زده باشد. خوانشی که اعیان ثابته را به‌گونه‌ای تبیین می‌کند که مسئولیت عمل را از انسان سلب نماید، با آیاتی که ظلم و هدایت را به فعل انسان مستند می‌سازند سازگاری ندارد. جمع میان تبیین عرفانی از مراتب علم ازلی و تأکید قرآنی بر اختیار انسان، مستلزم آن است که اعیان ثابته در حد شأنی از شؤون علم الهی تفسیر شوند که ظهور آن در عالم، همچنان مقید به فعل و اختیار انسان است، نه آنکه اعیان به‌مثابه عاملی جبری، افعال را از منشأ اختیاری آن‌ها منتزع سازد. نسبت کذب به حضرت ابراهیم علیه‌السلام در تفسیر بت‌شکنی نیز از همین خلط ناشی می‌شود؛ خلطی که با بازخوانی دقیق آیه بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ در چارچوب جدال احسن، برطرف می‌گردد و عصمت ایشان همچنان محفوظ می‌ماند.

― متن به پایان رسید.