## نقد امکان ماهوی در بازخوانی فص ابراهیمی

عقل انسانی به‌واسطه محدودیت ذاتی خویش از ادراک حقیقت اشیا آن‌گونه که در نفس‌الامر متحقق‌اند بازمی‌ماند و این قصور، ریشه در ماهیت ابزار مفهومی عقل دارد که تنها قادر به تحلیل صورت‌های ذهنی است، نه شهود حقیقت وجودی. از این منظر، امکان که ادراکی ذهنی محسوب می‌شود با نفس‌الامر که واجد وجودی حقیقی است تفاوت بنیادین دارد؛ به بیان دقیق‌تر، امکان صرفاً بازتاب محدودیت ذهنیت انسانی است و نمی‌تواند وصفی برای واقعیت عینی اشیا باشد. بر همین اساس، امکان ماهوی که در برخی نظام‌های فلسفی به‌عنوان تساوی شیء نسبت به وجود و عدم تعریف می‌شود از منظر عرفان نظری قابل نقد است، چرا که هیچ موجودی در ظرف عین چنین تساوی و توقفی ندارد و وجود هر شیء عین اقتضای هویت خاص همان شیء در نظام تعینات است. ماهیت نیز به‌صورت مستقل از وجود در واقعیت خارجی جایگاهی ندارد؛ چنان‌که وجود هر امر، اقتضای تعین ویژه آن در ساحت ظهورات است و ماهیت جدای از این اقتضا، تنها در عالم مفاهیم ذهنی تصور می‌شود، نه در نظام عینی هستی.

آنچه امکان استقبالی خوانده می‌شود در حقیقت بیانگر جهل انسان به آینده است و وصفی است ذهنی، نه وصفی وجودی برای اشیا؛ همان‌گونه که فردی که از هویت شخصی که در برابرش حاضر است بی‌خبر است تنها به احتمال سخن می‌گوید، انسان نیز در مواجهه با آینده از سر جهل به مفهوم امکان توسل می‌جوید. در ظرف عین، که همان واقعیت خارجی و تحقق‌یافته است، امکانی راه ندارد، زیرا هر شیء در نظام تعینات هویت مشخص و معینی دارد و امکان تنها در افق ذهن انسانی شکل می‌بندد؛ این دیدگاه با اصل وحدت وجود که هستی را یگانه و اقتضای تجلی حق می‌داند سازگار است. بر این پایه، امکان در حقیقت اظهار جهل انسانی است که به سبب غروری نهفته، به‌جای اعتراف صریح به نادانی، در قالب لفظ امکان بیان می‌شود.

## تفسیر آیه هدایت و نقد قرائت‌های نامستند

آیه شریفه لَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ در سیاق فص ابراهیمی محل بحثی جدی درباره ماهیت هدایت الهی قرار می‌گیرد. برخی قرائت‌ها این آیه را به معنای آگاه‌سازی همگانی نسبت به حقیقت هدایت و گمراهی تفسیر کرده‌اند، نه صرف ایمان به خدا و رسول؛ اما این تفسیر با سیاق آیه که ناظر به پاسخ مشرکینی است که هدایت را مشروط به اراده الهی می‌دانستند و از ایمان به خدا و رسول امتناع می‌ورزیدند، ناسازگار می‌نماید. سیاق قرآنی آیه محور اصلی در تفسیر آن محسوب می‌شود و هر خوانشی که از این سیاق فاصله گیرد، از حقیقت مقصود متن منحرف شده است؛ بر این اساس، قرائتی که هدایت را به معنای صرف علم به حقایق تقلیل می‌دهد از منظر عرفان نظری قابل نقد جدی است، چرا که هدایت حقیقی مستلزم انقیاد عملی به خدا و رسول است و علم مجرد به صراط حق، بدون تحقق عملی، هدایت به‌شمار نمی‌آید. چنین تفسیری علاوه بر مغایرت با سیاق، این خطر را نیز در بر دارد که زمینه‌ساز توجیه کفر و گمراهی گردد.

در امتداد همین بحث، ادعای تساوی اسمای اضلالی و اهتدایی نیز قابل خدشه است، زیرا رحمت الهی بر غضب سبقت دارد و اسمای جلالی در نظام شؤون الهی تابع اسمای جمالی‌اند؛ این سبقت رحمت بر غضب اقتضا می‌کند که میان دو دسته اسما تساوی متصور نباشد. به همین ترتیب، تساوی میان بهشت و جهنم نیز مخدوش است؛ بهشت به‌واسطه سبقت رحمت الهی از کمال و امتلاء برخوردار است، حال آنکه جهنم به دلیل عَرَضی بودن ظهور غضب، از نقصان و عدم امتلاء برخوردار است. عَرَضی بودن جهنم مقتضی پایان‌پذیری آن است، در حالی که بهشت به دلیل ابتنا بر جمال ذاتی حق، از ابدیت برخوردار است. در مراتب برتر از بهشت متعارف، جنة اللقاء به‌عنوان مرتبه‌ای فراتر مطرح می‌شود که مستقیماً به لقای الهی تعلق دارد و از حیث مرتبه، بر بهشت و جهنم تقدم و علو دارد.

## دقت گفتار در تحلیل عرفانی

پژوهش در عرفان نظری مستلزم دقت و التزامی است که کلی‌گویی و اهمال در بیان مفاهیم را برنمی‌تابد، چرا که چنین اهمالی به رکود معرفتی می‌انجامد. عادت به گفتار بدون بنیان استدلالی، ضعف در فرهنگ ذهنی و علمی را دامن می‌زند و مانع تعمیق فهم عرفانی می‌شود. مفهوم مرز نیز در این نظام تحلیلی صرفاً یک قرارداد ذهنی تلقی می‌شود که در واقعیت نفس‌الامری تحققی ندارد؛ این نکته با اصل وحدت وجود هم‌راستاست که تمایزات را در سطح ظهورات و تعینات می‌نشاند، نه در سطح حقیقت واحد وجود. مناظره‌های جدلی که صرفاً بر غلبه‌جویی استوارند و نه بر کشف حقیقت، در نظام علمی عرفان نظری ارزشی ندارند و توجه اصیل باید معطوف به حل مسائل واقعی و تعمیق استدلال باشد.

― متن به پایان رسید.