## مقام جمعی اولیای خدا و نسبت صفات حقی و عبدی در فص اسحاقی

فص اسحاقی، با محوریت واقعه ذبح اسماعیلی، دریچه‌ای به تحلیل مقام جمعی اولیای خدا می‌گشاید؛ مقامی که در آن، ولی الهی هم‌زمان متلبس به صفات ربوبی و صفات عبودی می‌گردد. این مقام که به «جمع الجمع» موسوم است، عارف را به ادراک توأمان تجلیات حقی و ظهورات خلقی رهنمون می‌سازد. در بیان منظوم آمده است: «وَقْتًا يَكُونُ الْعَبْدُ رَبًّا بِلَا شَكٍّ وَوَقْتًا يَكُونُ الْعَبْدُ عَبْدًا بِلَا إِفْكٍ»، که بر این معنا دلالت دارد که بنده گاه در مقام ظهور صفات ربوبی و گاه در مقام ظهور صفات عبودی متجلی می‌شود، بی‌آنکه شائبه‌ای در این دوگانگیِ ظهوری راه یابد. اولیای خدا با کسب صفات حقی، از صفات عبدی خویش تهی نمی‌گردند، بلکه هر دو ساحت را در وحدت وجودی خویش جمع می‌کنند؛ ظهور صفات عبدی که همان مظهریت است و ظهور صفات حقی که تجلی مبدأ محسوب می‌شود، هر دو در عرض یکدیگر در وجود ولی الهی تحقق می‌یابند. این جمع با ترکیب «عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» تناسب می‌یابد، عبارتی که در آن رسول اکرم هم‌زمان در مقام عبودیت و در مقام رسالت متجلی است. این مقام جمعی، منحصر در اولیای خداست؛ اهل دنیا از آن رو که تنها بر اقتدار ظاهری تکیه دارند و از تحقق به صفات عبودی محرومند، به این جمع دست نمی‌یابند، حال آنکه اولیای الهی هم‌زمان اقتدار حقی و تواضع عبدی را در ظهورات وجودی خویش گرد می‌آورند.

### نقد ثقل صفات حقی و ادعای وسعت عبودیت

تحلیلی که صفات حقی را به دلیل التزام به پاسخگویی نسبت به خلق، سنگین و صفات عبدی را به دلیل اتکا بر «بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ» سبک می‌شمارد، با آیه «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» پیوند داده شده است؛ بر این مبنا عبودیت از آن رو که شخصی و محدود به فرد است سبک، و ربوبیت از آن رو که التزام به هدایت جمعی خلق را در بر دارد سنگین انگاشته می‌شود. چنین خوانشی از منظر عرفان نظری قابل نقد است، چه آنکه برای اولیای الهی تنها هجران و وصل حق ثقل حقیقی به شمار می‌آید و مواجهه با خلق برای آنان دشواری نمی‌آفریند. این معنا با مضمون «البلاء للولاء» سازگار است، مضمونی که بلا را نه باری بر دوش ولی، بلکه وسیله جلای وجودی او می‌داند. دشواری در پاسخگویی به مطالبات خلق، ریشه در جهل خلق دارد نه در ثقل ذاتی صفات حقی؛ به تعبیر دقیق‌تر، اشکال از موضعِ استعدادپذیر است که ظرفیت ادراک نمی‌یابد، نه از موضع فاعل تجلی که ولی الهی است. بنابراین آنچه به‌عنوان ثقل ربوبیت مطرح می‌شود، در نگاه کلامی-دنیوی ریشه دارد نه در تحلیل عرفانی، و اولیای الهی از مواجهه با خلق خسته نمی‌گردند بلکه خلق را وسیله جلای مقام خویش می‌بینند.

بر همین اساس، سفارش به «كُنْ عَبْدَ رَبِّكَ لَا رَبَّ عَبْدِكَ» که عارف را از تحمل مسئولیت ربوبی به سبکی عبودیت فرامی‌خواند، در تحلیل عرفان نظری نوعی عافیت‌طلبی تلقی می‌شود که با سلوک اصیل عرفانی، مبتنی بر جانسوزی و تحمل بلا، ناسازگار است. اولیای الهی عافیت‌طلب نیستند و ربوبیت را به دلیل بلایای مترتب بر آن ترک نمی‌گویند. افزون بر این، انتخاب میان ربوبیت و عبودیت در اختیار ولی نیست، چه آنکه محبوبین الهی به مقتضای جذبه و لطف الهی، به‌ناچار متخلق به صفات حقی می‌گردند، در حالی که محبین با ریاضت و مجاهده به آن نائل می‌شوند. از این رو سفارش «كُنْ ذَنَبًا وَلَا تَكُنْ رَأْسًا» برای اهل دنیا مناسب است، اما بر اولیای خدا که به اقتضای وجودی خویش برای مظهریت ربوبیت آفریده شده‌اند، منطبق نمی‌آید.

## ظهوری بودن صفات اولیا و مراتب ربوبیت در نظام هستی

صفات حقی و عبدی در اولیای الهی وصف ظهوری دارند نه ذاتی؛ چنان‌که در تعبیر «الصِّفَاتُ الْحَقِّيَّةُ ظُهُورِيَّةٌ لَا ذَاتِيَّةٌ» بیان شده است. ولی الهی ذاتی مستقل ندارد که صفاتش بدان منتسب و ذاتی گردد؛ بلکه تمامی صفات او ظهور تجلیات حقی است که بر مظهر وجودی او تابیده است. بر همین قیاس، تلقی این صفات به‌عنوان اموری عرضی نیز قابل نقد است، چه آنکه صفات اولیای الهی امری ظهوری و وجوبی است، نه عرضی و زایل‌شدنی؛ از آن رو که ولی مظهر تام تجلیات الهی است و صفاتش شأنی از شئون تجلی به شمار می‌آید نه عرضی طاری بر ذاتی مستقل.

اولیای الهی به مقامی دست می‌یابند که در آن هیچ شأنی آنان را از شأن دیگر بازنمی‌دارد، تناظری با مضمون «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» که ناظر بر تجدد دائمی شئون حق در ظهورات است؛ این مقام، جمع میان شئون حقی و شئون خلقی را در وجود ولی نشان می‌دهد. در مراتب هستی، هر موجودی به میزان استعداد و قابلیت خویش نصیبی از ربوبیت دارد، لیکن ربوبیت تامه که جامع همه شئون است، اختصاص به انسان کامل دارد؛ این معنا با آیه «لَا تَفَاوُتَ فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ» تناسب می‌یابد، بدین بیان که هر ذره از مراتب وجود، به تناسب استعداد خویش، جلوه‌ای از تعینات ربوبی را در خود متجلی می‌سازد؛ انحصار ربوبیت صرفاً به مرتبه انسانی، با این تحلیل که ربوبیت به نحو بالقوه یا بالفعل در همه مراتب هستی جاری است، سازگار نیست. ولایت اولیا نیز از تخلق به صفات حقی، نظیر عدالت و علم، سرچشمه می‌گیرد و در ظواهر شرعی همچون تقوا و طهارت مولد بروز می‌یابد.

## بلا، جلای اولیا و رحمت جهان‌شمول

نسبت دادن ضیق و دشواری به مقام ربوبیت، بر پایه آن‌که این مقام مسئولیت پاسخگویی به خلق را به همراه دارد، در تحلیل عرفانی مردود است؛ اولیای الهی از مواجهه با خلق دچار خستگی نمی‌گردند، بلکه در بلای ناشی از آن جلا می‌یابند، امری که با مضمون «البلاء للولاء» همخوانی دارد. عجز اولیای الهی تنها در برابر معرفت حق تحقق دارد، نه در برابر مطالبات خلق؛ ولی الهی به مقتضای مظهریت فیض تام، در برابر خلق عاجز نیست و آنچه به‌عنوان عجز نمود می‌یابد، ریشه در جهل خلق دارد نه در ناتوانی مظهر تام. بر همین اساس، انتساب گریه برخی عارفان به عجز در برابر مطالبات خلق، تحلیلی کلامی است که با مبانی عرفان اصیل ناسازگار می‌نماید؛ گریه ولی الهی نه از عجز، بلکه از شوق وصال حق برمی‌خیزد.

سفارش به عبودیت به انگیزه ایمنی از آفات ربوبیت نیز عافیت‌طلبانه است و با سلوک عرفانی که بلا را جلای وجودی می‌شمارد، تعارض دارد؛ اولیای الهی از بلا هراسی ندارند و آن را وسیله قرب می‌شمارند. استناد به عبارتی نظیر «لا تدعني إلا بيا عبدها» نیز بر عبودیت پیامبر اکرم دلالت دارد، نه بر پرهیز از مقام ربوبیت؛ این تعبیر ناظر به فروتنی است، نه به عافیت‌طلبی. همچنین انتساب غیرت الهی به معنای مجازات ولی به سبب تخلق او به صفات ربوبی، با این تحلیل که اولیای الهی به مقتضای تخلق به صفات حقی مورد لطف‌اند نه عذاب، ناسازگار است. عبارت «العظمة إزاري والكبرياء ردائي» نیز از حیث سندی فاقد اعتبار است و استناد به آن در تبیین این مسائل، موجه نمی‌نماید.

بلا برای اولیای الهی جلادهنده است و جهل خلق، کوره‌ای است که وجود ولی را صیقل می‌دهد؛ خلق با ایجاد این بلا، زمینه کمال و وصال اولیا را فراهم می‌آورند، و بر همین اساس در ساحت قیامت، خلق به اعتبار نقشی که در جلای اولیا داشته‌اند، مطالبه‌گر حق خویش خواهند بود. اولیای الهی، به‌ویژه پیامبر اکرم، مصداق «رحمة للعالمین»‌اند و این رحمت که شفاعت، مرحمت و عدالت را در بر می‌گیرد، همه مراتب خلق را فرامی‌گیرد؛ چنان‌که آیه «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ» بر جهان‌شمولی این رحمت دلالت دارد.

فص اسحاقی، با تمرکز بر مقام جمعی اولیای خدا و نسبت میان صفات حقی و عبدی، دریچه‌ای به فهم مراتب تجلی و ظهورات وجودی می‌گشاید. تحلیل این فص نشان می‌دهد که انسان کامل، در جمع میان ربوبیت و عبودیت، مظهر تام تجلیات الهی است و بلا در ساحت سلوک او نه بار سنگین، بلکه کوره جلای وجودی به شمار می‌آید.

― متن به پایان رسید.