## فص اسحاقیه: همت عارف و تمایز خالقیت حق از ظهور مخلوق

فص اسحاقیه، در تبیین حکمتی که در قصه حضرت ابراهیم علیه‌السلام متجلی شده، به مقام عارف در ایجاد و حفظ مخلوقات و تمایز این مقام از خالقیت و حافظیت حق تعالی می‌پردازد. محور این تحلیل، تبیین همت عارف در نسبت با تعینات وجودی و نقد دیدگاهی است که غفلت را لازمه تمایز عارف از حق می‌شمارد.

### همت عارف در ایجاد و حفظ مخلوقات

عارف در سیر خویش به مرتبه‌ای می‌رسد که همت او فراتر از ظرف نفس عمل کرده و به ایجاد موجودی در خارج می‌انجامد: العارف یخلق بهمته. این ایجاد، بر خلاف تصوراتی که در محدوده ذهن باقی می‌مانند، به اقتضای تجلی و اتصال عارف با عالم مثال، به ظهور خارجی می‌رسد. عارف علاوه بر ایجاد، به حفظ آنچه ایجاد کرده نیز اقدام می‌ورزد: یحفظه؛ این حفظ می‌تواند در عوالم متعدد یا میان عوالم گوناگون تحقق یابد، به‌گونه‌ای که عارف با توجه ربوبی خویش، مخلوق ناسوتی را در همان عالم ناسوت، یا از موضع عالم ربوبی، موجودی در عالم ناسوت را حفظ کند. این اقتدار عارف در ایجاد و حفظ، متناظر با تقسیم عوالم به ناسوت، ملکوت و جبروت است و نشان‌دهنده ارتباط او با مراتب ظهوریه است، هرچند ممکن است از پاره‌ای عوالم غافل بماند.

این مسئله، در سیاق فصوص الحکم، به‌عنوان سری معرفی شده که اهل الله از اظهار آن احتراز داشته‌اند: وقد أوضحت هنا سرا لم یزل أهل الله یقارون علی مثل هذا. این ادعا بر جایگاه ویژه فصوص در طرح مسائل کمتر متعارف عرفانی دلالت دارد؛ با این حال، چنین تبیین می‌شود که این مسئله در حقیقت امری کلامی و قابل تحلیل عقلانی است، نه رازی که کتمان آن ضرورت داشته باشد. توصیف آن به یتیمة الوقت یا فریده، از این رو مبالغه‌آمیز به نظر می‌رسد که تمایز خالقیت حق از ظهور عارف را می‌توان به‌روشنی و بدون نیاز به رمزآلود کردن تبیین کرد.

### تمایز وجودی حق از ظهور عارف

تفاوت بنیادین میان حق تعالی و عارف در این نکته نهفته است که صفات حق وجودی و وجوبی است، در حالی که صفات عارف ظهوری است: الحق وجود ذاتی والعارف ظهور. عارف، حتی اگر بر تمامی اسما و صفات الهی احاطه داشته باشد، تنها مظهر آنهاست، نه واجد ذاتی آنها. این تمایز با آنچه در کلام شیعه از مقام معصومین به‌عنوان مظهر تام اسمای حسنی بیان شده همسو است: نحن أسماء الحسنی، یعنی این بزرگواران اسمای نیکوی الهی‌اند. بر همین اساس، خالقیت و حافظیتی که از عارف سر می‌زند، تضمنی و محدود به برخی عوالم است، حال آنکه خالقیت و حافظیت حق تعالی شامل تمامی مراتب وجودی است و از هیچ عالمی غفلت در آن راه ندارد.

نقطه محوری این تحلیل، نقد دیدگاهی است که غفلت را برای تمایز عارف از حق ضروری می‌شمارد. بر پایه چنین دیدگاهی، عارف لابد از غفلت است تا از حق متمایز بماند؛ اما این ادعا با مقام اولیای کاملین ناسازگار است، زیرا آنان به مرتبه‌ای دست یافته‌اند که هیچ شأنی ایشان را از شأن دیگر بازنمی‌دارد: لا یشغله شأن عن شأن، و بر ما کان و ما یکون و ما هو کائن احاطه علمی دارند. غفلت در چنین مقامی راه ندارد، و بنابراین تمایز عارف از حق را باید در ظهوری بودن صفات او جست‌وجو کرد، نه در نقصانی همچون غفلت. اگر مبنای تمایز، غفلت عارف قرار گیرد، در مقام کتاب مبین بودن او نیز تناقض پدید می‌آید؛ چه، عارفی که مصداق ما فرطنا فی الکتاب من شیء است و هیچ چیز در وجود جامعش فروگذار نشده، اگر غافل باشد، نمی‌تواند کتاب مبین باشد، و اگر غافل نباشد، بر پایه آن دیدگاه با حق تفاوتی نخواهد داشت. این تناقض، خود گواهی است بر نادرستی مبنای مذکور و ضرورت بازتعریف تمایز بر پایه دوگانه وجود و ظهور.

بر این اساس، همه مخلوقات، از اولیای کاملین تا موجودات فروتر، صفات الهی را به نحو ظهوری واجدند، نه به نحو ذاتی و وجودی. اميرالمؤمنین علیه‌السلام در مقامی که ازلی، ابدی و عالم به جمیع اشیاء توصیف می‌شود، این اوصاف را به نحو بالفعل و ظهوری دارا است، و سایر مخلوقات این اوصاف را به نحو بالقوه دارند؛ اما در هر دو صورت، وصف مذکور ظهوری است نه ذاتی. این تحلیل با مضمون آیه لا تفاوت فی خلق الرحمن هم‌خوانی دارد، بدین معنا که در نحوه ظهور صفات میان مراتب مخلوقات گسستی که آنان را از سنخ ظهوری بودن خارج کند وجود ندارد.

### جمع‌بندی

تبیین فص اسحاقیه بر محور همت عارف در ایجاد و حفظ مخلوقات، و تمایز این فعل با خالقیت و حافظیت حق تعالی استوار است. تمایز اصیل میان این دو مرتبه، در دوگانه وجود ذاتی حق و ظهور عارف نهفته است، نه در فرضِ لزوم غفلت عارف؛ چه اولیای کاملین، به‌عنوان مظهر تام اسما و صفات علیای الهی، از هرگونه غفلت مبرا هستند: نحن أسماء الحسنی والصفات العلیا. تحلیل این مسئله، برخلاف توصیف آن به سری کتمان‌شده، نشان می‌دهد که تمایز خالق و مخلوق مسئله‌ای قابل تبیین عقلانی و کلامی است و نیازی به رمزآلود ساختن آن نیست.

― متن به پایان رسید.