## فص اسحاقیه: مقام رضا و خشیت در نسبت با کمال عبودیت

آیه کریمه ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ به مرتبه‌ای از سلوک اشاره دارد که تنها برای صاحبان خشیت حاصل می‌شود، به این معنا که این مرتبه پاداشی است برای آن‌کس که در برابر عظمت پروردگار خویش، بیمی آمیخته با تعظیم و فروتنی داشته باشد. خشیت، خوفی است که از ادراک عظمت حق ناشی می‌شود و بنده را به مقام رضا رهنمون می‌سازد. رضا، برخلاف تسلیم که ظرف ابتدایی کمالات به شمار می‌رود، مرتبه‌ای است که تحقق آن مستلزم ایمانی عمیق‌تر، عمل صالح، و استقرار در خشیت است. تسلیم، آغازگاه سلوک است که در آن بنده اراده خویش را در برابر اراده الهی می‌نهد، اما رضا مرتبه‌ای فراتر است که در آن بنده نه‌تنها تسلیم اراده حق است، بلکه از آن رضایتی تام دارد. این رضایت متقابل میان بنده و حق‌تعالی در آیه کریمه رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ بازتاب یافته است، یعنی خداوند از آنان خشنود گشت و آنان نیز از او خشنود گشتند. چنین رضایتی، ویژه کسانی است که در آیه کریمه به عنوان خیر البریة، یعنی برترین آفریدگان، معرفی شده‌اند.

خیر البریة به کسانی اطلاق می‌شود که با ایمان و عمل صالح، در طینت و پیوند وجودی خویش با اهل‌بیت علیهم‌السلام مرتبط‌اند و در برابر شر البریة، یعنی دشمنان و گمراهان، قرار می‌گیرند. این تبیین از سیاق آیات سوره بینه قابل استخراج است که مؤمنان صالح را در برترین مرتبه انسانی می‌نشاند. پیوند وجودی شیعیان با اهل‌بیت، آنان را به مراتب والای معنوی رهنمون می‌سازد و این تمایز، نه صرفاً در معرفت، بلکه در عمل و سلوک نیز آشکار می‌گردد.

مقام رضا با این همه، پایان مسیر سلوک نیست، بلکه منزلتی میانی در مسیر کمالات معنوی به شمار می‌آید. حتی خیر البریة که بدین مقام نائل آمده‌اند، همچنان در طریق تکامل به‌سوی مراتب عالی‌تر قرب باقی‌اند. این نکته بر ماهیت پویای سلوک عرفانی دلالت دارد؛ رضا هرچند مرتبه‌ای رفیع است، به معنای توقف نیست، بلکه بنده را به‌سوی مقامات قرب و کمال جامع الهی سوق می‌دهد.

## تمایز عارف محقق از صاحب شطح

در فص اسحاقیه، میان عارف محقق و صاحب شطح تمایزی بنیادین برقرار می‌شود. عارف محقق کسی است که حق را در نفس خویش تثبیت کرده است، به این معنا که به مقام جمع رسیده و تمامی عوالم را در خود مشاهده می‌کند، بی‌آنکه به ظرفی خاص از ظروف وجودی مقید گردد. او با علم به تممیز میان ظروف ربوبی و مربوبی، انانیت حق را از انانیت خلق باز می‌شناسد و در هر مقام به اقتضای آن مقام رفتار می‌کند؛ در عین حضور در مرتبه قرب، نفس خویش را ملاحظه نمی‌کند و اقتدار حق را در ظرف عبودیت پاس می‌دارد. چنین عارفی از واصل کامل نیز برتر است، زیرا واصل کامل تنها به حق رسیده، در حالی که عارف محقق حق را در تمامی ظروف وجودی متحقق ساخته و میان مراتب حق و خلق با تمییز کامل حرکت می‌کند.

در برابر این جایگاه، صاحب شطح کسی است که وحدت بر او غالب گشته و کثرات را نفی می‌کند. او با گفتارهایی نظیر «أنا الله» یا «لیس فی جبتی إلا الله»، از تعادل معنوی خارج شده و توان بازگشت به ظرف خلقی را از دست می‌دهد. شطح از این رو نقصانی در سلوک محسوب می‌شود که ریشه در فقدان تعادل معنوی و غلبه وحدت بر کثرت دارد؛ صاحب شطح، ناتوان از بازگشت به ظرف عبودیت، کنترل خویش را از کف می‌نهد، در حالی که عارف محقق با حفظ تممیز، میان مقام ربوبیت و عبودیت در نوسان است، بی‌آنکه اقتدار خویش را اظهار کند.

ائمه معصومین علیهم‌السلام با وجود مقامات و قرب والا، از شطحیات مبرا بوده‌اند، چرا که در مقام جمع، تعادل کامل میان حق و خلق را حفظ کرده‌اند. این ویژگی به عصمت و کمال ایشان بازمی‌گردد که آنان را از شطح، به‌عنوان نشانه‌ای از نقصان، مصون می‌دارد؛ حال آنکه بسیاری از عارفان، به دلیل فقدان قرب کامل، دچار شطحیات فراوان گشته‌اند.

نسبت دادن جهل به اعیان ثابته برای تبیین برتری عارف محقق، ضرورتی ندارد. مقام عارف محقق را می‌توان بدون چنین نسبتی تبیین کرد؛ اعیان ثابته هر یک در جایگاه علمی خویش کامل‌اند، اما عارف محقق با علم به محدودیت این مرتبه در قیاس با وصول خویش، به برتری خود پی می‌برد، بی‌آنکه لازم باشد جهلی به موجودات علمی حق‌تعالی نسبت داده شود.

## نقد خلط زبان قرآنی با اصطلاحات عرفانی

تفسیر آیه ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ بدون توجه به سیاق و ذیل آن ناقص می‌ماند، زیرا این آیه باید در پیوند با معرفی خیر البریة و شرایط تحقق رضا فهمیده شود. ذیل آیه محدوده مصداق را مشخص می‌سازد و تفسیر مطلق آن، بدون لحاظ این قید، نادرست است. عارف با علم به تممیز میان مقام حق و مقام عبد است که به مرتبه رضا دست می‌یابد؛ این تممیز او را از خلط میان حق و خلق باز می‌دارد و به درک جایگاه عبودیت و ربوبیت رهنمون می‌سازد.

خلط مباحث قرآنی با مفاهیم عرفانی، مانند به‌کارگیری اصطلاحاتی چون رضا و مقام محقق بدون لحاظ سیاق قرآنی، به از میان رفتن تمایز میان زبان قرآن کریم و زبان عرفان می‌انجامد. قرآن کریم با تأکید بر خیر البریة و شرایط تحقق رضا، زبانی مستقل از زبان عرفانی دارد که بر مفاهیمی چون جمع و فرق تمرکز می‌کند؛ هر یک از این دو علم، زبان و ادب خاص خویش را داراست و باید استقلال آن پاس داشته شود. همچنین، آدم‌های آیات قرآنی مانند خیر البریة با شخصیت‌های عرفانی مانند عارف محقق تفاوت دارند و درهم‌آمیختن این دو دسته از مفاهیم، از دقت تحلیل می‌کاهد.

آیه کریمه أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ خطاب به حضرت مسیح علیه‌السلام نیست، بلکه برای تنبیه بندگان و تبیین توحید نازل شده است. نسبت دادن عتاب به حضرت مسیح با عصمت او سازگار نیست؛ این آیه، با احترام به مقام نبوت، بر توحید تأکید می‌ورزد نه بر عتاب پیامبری معصوم. تفسیر عتابی این آیه با کرامت الهی و عصمت انبیا ناسازگار است، چرا که قرآن کریم با زبان ادب، انبیا را مورد خطاب قرار می‌دهد و عتاب مستقیم به ایشان با مقامشان تناسبی ندارد.

## جایگاه حکمت نظری در مهار شطحیات

شطح، نقصانی در سلوک است که از فقدان مربی کامل یا عدم اهتمام به حکمت نظری ناشی می‌شود. فقدان مربی کامل، سالک را به خودآموزی وامی‌دارد که خطر شطح را افزایش می‌دهد؛ همچنین توجه بیش‌ازحد به حکمت عملی بدون اهتمام به حکمت نظری، به عدم تعادل در سلوک می‌انجامد. حکمت نظری، به دلیل تمرکز بر معرفت، دشوارتر اما ضروری‌تر از حکمت عملی است؛ عرفانی که فاقد حکمت نظری باشد، به شطح می‌انجامد. حکمت نظری به درک عمیق وجود و تمییز میان حق و خلق منتهی می‌شود که این تمییز، رکن بنیادین سلوک عرفانی است.

کثرت شطحیات در تاریخ عرفان، به دلیل فقدان مربی کامل و اهتمام بیش‌ازحد به حکمت عملی، به عقب‌ماندگی این علم منجر شده است؛ ظاهر ناسالم شطحیات، از پذیرش عرفان نزد عقلا جلوگیری کرده و موجب شده عرفان در نظر بسیاری به سخنانی غیرعقلانی فروکاسته شود. معرفت، اساس سلوک است و عمل، ظهور معرفت به شمار می‌آید؛ عرفانی که فاقد معرفت باشد، به شطح و نقصان می‌انجامد. عمل‌گرایی بدون معرفت نیز به کارگری معنوی منجر می‌شود و مانع گشوده شدن باب معرفت می‌گردد؛ حکمت نظری با تمرکز بر معرفت، از این عمل‌گرایی افراطی پیشگیری می‌کند.

## مقام حضرت اسماعیل علیه‌السلام

کمال حضرت اسماعیل علیه‌السلام در تسلیم آگاهانه به اراده الهی و رضا به حکمت و عدالت حق نهفته است. این تسلیم نه از سر جبر، بلکه از سر معرفت و اختیار است که حضرت اسماعیل را در زمره خیر البریة قرار می‌دهد. تحقق چنین مرتبه‌ای، مصداقی از پیوند میان خشیت، رضا، و معرفتی است که در سراسر این فص تبیین شده است؛ عرفانی که با شرع، عصمت، و حکمت نظری همراه باشد، از خلط مفاهیم و از نقصان شطح مصون می‌ماند و بنده را در مسیر کمال جامع الهی به پیش می‌برد.

― متن به پایان رسید.