# وحدت وجود و سر ربوبیت در فص اسحاقیه

## نفی ضد و مثل و یگانگی حقیقت وجود

عبارت فَقَالَ فَمَا ثَمَّ مِثْلٌ فَمَا فِي الْوُجُودِ ضِدٌّ فَإِنَّ الْوُجُودَ حَقِيقَةٌ وَاحِدَةٌ وَشَيْءٌ لَا يُضَادُّ نَفْسَهُ بر این معنا دلالت دارد که وجود، در ذات خویش، حقیقتی است که هیچ نظیر و هیچ متقابلی برنمی‌تابد، چه چیزی نمی‌تواند در برابر ذات خویش قرار گیرد. این حقیقت واحد، وحدت قدسی وجود را بیان می‌کند که هرگونه تعدد ذاتی یا تقابل درونی در آن راه ندارد. در همین راستا، میان مثل و مثال باید تفکیک قائل شد؛ حق را مثال هست، اما مثل نیست. مثل مستلزم تعدد در ذات است، امری که با وحدت قدسی وجود سازگاری ندارد، در حالی که مثال، ظهورات حق در ساحت کثرت ظهوریه است. از این‌رو تصریح می‌شود که نه از جهت کلیت وجوه و نه از جهت جزئیت آن‌ها، مثلی برای وجود متصور نیست، زیرا مثل، تعدد در حقیقت واحد را ایجاب می‌کند و این با اصل وحدت وجود متعارض است.

با این‌همه، در استدلالی که برای نفی مثل به عدم مثل در خارج استناد می‌شود، این خوانش قابل طرح است که چنین استدلالی از حیث منطقی رسا نیست، زیرا خارج نسبت به وجود مطلق، اخص است؛ نفی حکمی در دایره‌ی اخص، مستلزم نفی آن در دایره‌ی اعم نخواهد بود. آنچه در تحلیل عرفانی به صواب نزدیک‌تر می‌نماید آن است که خارج، خود یکی از مظاهر وجود است و از این حیث، نفی مثل در خارج باید مبتنی بر نفی مثل در وجود باشد، نه آنکه استدلال در جهت معکوس صورت گیرد.

در امتداد این بحث، تمایز میان تخالف و تضاد نیز اهمیت می‌یابد. در تضاد، تحقق غایت اختلاف شرط است، حال آنکه در تخالف چنین شرطی لزومی ندارد. تعریف مشهور ضد بر پایه‌ی «حقیقتین مختلفتین متساویتین فی القوة و الضعف» نیز از این حیث ناقص است که غایت اختلاف را در بر نمی‌گیرد، و هرگونه تبیین دقیق از ضدیت، ناگزیر از افزودن این قید است.

## شخص معتبر و نفس اعتبار

در تحلیل معرفت‌شناختی عرفان نظری، شخص معتبر که همان حق است، از نفس اعتبار که ادراکی ذهنی و معتبِرمحور است، تفکیک می‌شود. شخص معتبر، حقیقتی است که ظهورات و شؤون از آن برمی‌خیزد و مستقل از نحوه‌ی ادراک ماست، در حالی که نفس اعتبار امری وابسته به عقل معتبِر بوده و به‌تنهایی از ارزش معرفتی محدودی برخوردار است. بر این اساس، محور قرار دادن اعتبار -خواه به صورت وحدت و خواه به صورت کثرت- به‌عنوان غایت معرفت عرفانی، مبتنی بر خلطی است که باید تصحیح شود؛ زیرا معرفت اصیل، بر شهود شخص معتبر متمرکز است، نه بر بازتاب‌های ذهنیِ اعتبار که خود می‌تواند نشانه‌ی هدایت یا گمراهی معتبِر باشد، نه معیار حقیقت.

از این منظر، غایت کمال در سلوک عرفانی، رفع انانیت است، نه نفی حق یا نفی ربوبیت. سالک باید انانیت خویش را در وحدت قدسی حق مستهلک سازد تا به شهود وحدت وجود نایل آید. در همین چارچوب، حق به‌مثابه معین بلا تعین تبیین می‌شود؛ یعنی حقیقتی که ذاتش از هر تعینی مبراست، هرچند تعینات، به‌عنوان شؤون و ظهورات او، جلوه‌های متکثر آن حقیقت واحدند.

## ربوبیت، عبودیت و نسبت وحدت با کثرت ظهوریه

ربوبیت و عبودیت دو حضرت متقابل‌اند که در دو اعتبار قابل بررسی‌اند: اعتبار وحدت جامعه که در آن حقیقت واحد است، و اعتبار تغایر که موجب پیدایش کثرت ظهوریه می‌شود. با لحاظ کثرت ظهوریه، ربوبیت و عبودیت به‌عنوان دو تعین متمایز ظهور می‌یابند؛ اما با لحاظ وحدت قدسی، این تمایزات مرتفع می‌گردد. این نکته نشان می‌دهد که حقیقت واحد وجود، در ظرف ظهور، به تکثر شؤون درمی‌آید، بی‌آنکه در اصل وحدت قدسی خدشه‌ای وارد آید؛ وحدت ذاتی و کثرت ظهوریه، توأمان و بدون منافات، در تحلیل عرفانی قابل جمع‌اند.

در چنین نظامی، آنچه اصالت دارد ماده‌ی قضیه، یعنی نفس‌الامر، است، نه جهت قضیه که متکی بر اعتبار ذهنی است. معرفت عرفانی در پی کشف حقیقت عینی است، نه اشتغال به ادراکات ذهنی که ممکن است مطابق با واقع باشد یا نباشد.

## مقام رضا و شرط خشیت

آیه‌ی رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ به این معنا تفسیر می‌شود که خشنودی متقابل میان حق و بنده، پاداشی است ویژه‌ی کسی که در برابر پروردگار خویش به مقام خشیت رسیده باشد. مقام رضا، ثمره‌ی نیل به خشیت الهی است؛ خشیتی که آمیخته با معرفت و محبت است، نه ترسی صرف و عاری از شناخت. رضا و تسلیم نیز از یکدیگر متمایزند: ممکن است کسی در ظاهر تسلیم باشد بی‌آنکه به رضایت قلبی رسیده باشد، اما هر کس به مقام رضا دست یابد، تسلیم را نیز واجد است؛ از این‌رو رضا مرتبه‌ای فراتر از تسلیم است.

در تحلیل آیات إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ أُولَٰئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ و إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ چنین برمی‌آید که هرچند تمامی موجودات مظهر حق‌اند، تعینات آن‌ها در ظرف ظهور با یکدیگر تفاوت اساسی دارند: گروهی بدترین آفریدگان و گروهی بهترین آفریدگان به شمار می‌آیند. بر این پایه، ادعای مرضی‌بودن یکسان همه‌ی موجودات با آیه‌ی ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ ناسازگار است، چه رضا مقامی است مختص به اولیایی که به خشیت رسیده‌اند، نه وصفی عمومی و فراگیر.

## تحقق، شطح و استقامت اولیا

مقام تحقق با شطح تفاوت دارد؛ تحقق به معنای استقرار در حق است، در حالی که شطح، حالتی موقت و برخاسته از حیرت یا اعجاب آنی است که فاقد ثبات است. محقق در سلوک عرفانی از ثبات جمعی برخوردار است؛ یعنی هم اوج می‌گیرد و هم نزول می‌کند، هم در سیر است و هم در حال استقرار، و این جامعیت نشانه‌ی مقام والای اوست.

استقامت اولیای الهی در برابر بلایا نیز ریشه در مواجهه‌ی ایشان با شخص معتبر، یعنی حق، دارد و نه در ساده‌انگاری یا بی‌تدبیری. آیات إِنِّي أَنَا اللَّهُ و فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى بیانگر خطابی است که در آن حق، ذات خویش را معرفی می‌کند و همزمان به جزئیات موقعیت سالک -نظیر برهنه‌ساختن پای- توجه می‌دهد. این خطاب، هم تعالی حق را نشان می‌دهد و هم عنایت او را به دقایق احوال بندگان.

## تسبیح، رفع انانیت و اصالت عرفان شیعی

در ساحت عبادت، انانیتی که در عباراتی نظیر «أنا الضعیف» یا «أنا المسکین» بازتاب می‌یابد، باید جای خود را به تسبیح، یعنی «سبحان الله»، بدهد؛ چه تسبیح، انانیت را می‌زداید و سالک را به اخلاص رهنمون می‌سازد. تسبیحات منسوب به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از این حیث ذکری است سنگین که تحقق اثر آن نیازمند همت، حضور قلب و دوری از غفلت است. در نقد رویکردهای صوری به زهد نیز چنین تبیین می‌شود که این‌گونه رویکردها ارزش تسبیحات و اذکار را به مجموعه‌ای از اعمال ظاهری فروکاسته‌اند، در حالی که احیای معنای حقیقی این اذکار ضرورتی انکارناپذیر است.

فرهنگ عرفانی شیعه، بر پایه‌ی معارف علوی بنا شده و از این حیث با کلام و عرفان اهل سنت تمایز جدی دارد. در این چارچوب، اگرچه نبوغ ابن‌عربی در تبیین مفاهیم عرفانی قابل انکار نیست، اما این خوانش قابل طرح است که وی از بهره‌گیری کامل از معارف علوی ناکام مانده است؛ از این‌رو تدوین عرفان نظری بر پایه‌ی سنت شیعی، امری است که می‌تواند کاستی‌های متون موجود را جبران کند.

## برهان عیان و غایت دیانت

عبارت فَلَا أَرَى بِعَيْنَيَّ إِلَّا عَيْنَهُ إِذْ أَعَايِنُوا بیانگر برهان عیان است؛ مقامی که در آن سالک جز حق را در مشاهده‌ی خویش نمی‌بیند و کثرت ظهوریه در وحدت قدسی حق مستهلک می‌گردد. این مقام شهودی، بنا بر آیه‌ی ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ، مختص کسی است که به خشیت الهی نایل آمده باشد؛ خشیت، شرط لازم برای گشودگی راه شهود وحدت و نیل به مقام رضاست.

بر این اساس، غایت دیانت در شناخت و انس با شخص حق خلاصه می‌شود؛ حقیقتی که شخصیتی حقیقی و غیرحقوقی دارد، جزئی است اما نامحدود، و از هر گونه حد و تعینی مبراست. سلوک دینی در حقیقت، سیری است به‌سوی این انس و شهود، نه اشتغال صرف به احکام و مناسک بی‌ارتباط با معرفت حقیقی.

― متن به پایان رسید.