## ظهورات وحدت قدسی در نشئه بهشت و جهنم: بازخوانی فص هودیه

### مراتب ظهور و اقتضای اعیان ثابته

بهشت و جهنم دو صورت از تجلیات وحدت قدسی‌اند که مراتب متفاوت اعیان ثابته را در کثرت ظهوریه بازمی‌تابانند. جهنم، ظهور مرتبه‌ای است که اقتضای اعیان اشقیا را در بر می‌گیرد، و بهشت، ظهور مرتبه‌ای است که اقتضای اعیان سعداء را متجلی می‌سازد. این دوگانگی، از تنزیه ذات حق نمی‌کاهد؛ زیرا هر دو مظهر، هرچند در اصل ظهور یکسان‌اند، در آثار و شؤون خویش به دلیل تفاوت اقتضائات تعینات از یکدیگر متمایز می‌گردند. رسیدن اعیان اشقیا به جهنم و اعیان سعداء به بهشت، تحقق نهایی همان اقتضایی است که در باطن هر عین ثابت نهفته بوده است؛ این تحقق نه به معنای جبری فارغ از اختیار، بلکه ظهور تدریجی همان استعداد ازلی‌ای است که عمل و اختیار انسانی در شکل‌گیری تدریجی آن نقش داشته است. فهم این مراتب از ظهورات الهی، به دلیل دقتی که در تمییز میان اصل ظهور و آثار ظهور لازم است، از دشوارترین مباحث عرفان نظری به شمار می‌آید و مجالی برای تسامح در تعبیر باقی نمی‌گذارد.

### تمایز مظاهر جمالی و جلالی

ظهورات حق در دو ساحت جمالی و جلالی متجلی می‌شوند. مظاهر جمالی، آثار سعادت و مواهب نیکو را نمایان می‌سازند، و مظاهر جلالی، آثار قهر و عذاب را. میان این دو نسبتی عام و خاص برقرار است؛ اشقیا مصداقی از مظاهر جلالی‌اند، اما هر ظهور جلالی به معنای شقاوت نیست. این تفاوت، تنوع شؤون ذاتی حق را در نشئه ظهور بازمی‌نمایاند و نافی وحدت قدسی نیست؛ بلکه از لوازم آن است، زیرا وحدت قدسی به اقتضای اسمای متقابل، کثرت ظهوریه‌ای متنوع را طلب می‌کند.

بر این اساس، ادعای تساوی مظاهر جمالی و جلالی، تنها به این استناد که هر دو ظهور حق‌اند، خلطی است میان اصل ظهور و مرتبه ظهور؛ این خلط را می‌توان به مشرب سوفسطایی نسبت داد که در آن هر تمایز ارزشی از میان می‌رود. صرف ظهور بودن یک شیء، موجب تساوی آن با ظهورات دیگر در آثار و مراتب نیست. حرارت در مرتبه محبت مایه صفا و حیات است، در حالی که همان حرارت در مرتبه احتراق مایه فنا و نابودی است؛ برودت نیز در مرتبه لطافت گواراست و در مرتبه انجماد ویرانگر. به همین قیاس، مسجد و زندان هر دو در عنوان کلی «بیت» مشترک‌اند، اما در آثار خویش از حیث آسایش و ضیق کاملاً متفاوت‌اند. این تمثیل‌ها نشان می‌دهند که اشتراک در حیثیت ظهور، هرگز مستلزم اشتراک در حیثیت اثر نیست، و تسویه‌ای که برخی ظهورات جلالی را با ظهورات جمالی برابر می‌انگارند، مبتنی بر خلطی است که مراتب وجودی را نادیده می‌گیرد. به همین ترتیب، تساوی قاذورات و عسل به استناد ظهور حق بودن هر دو، مغالطه‌ای است که فطرت انسانی به‌روشنی آن را طرد می‌کند، زیرا فطرت، عسل را بر قاذورات ترجیح می‌دهد و این ترجیح، خود کاشف از تفاوت مراتب اقتضایی است.

### نقد لذت‌انگاری عذاب و تثبیت جبر

دیدگاهی که مدعی است اشقیا در جهنم به مقتضای عین ثابت خویش از عذاب لذت می‌برند، مبتنی بر تصویری نادرست از حقیقت جهنم است؛ جهنم مظهر حرمان و عذاب است، نه مظهر صفا و التذاذ، و تفسیر آن به لذت، ناشی از خلط میان تحقق اقتضا و رضایت از آن است. قرآن کریم در توصیف تجدد عذاب می‌فرماید:

كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا

هرگاه پوست‌های ایشان به عذاب بریان و فرسوده شود، پوست‌هایی دیگر جایگزین آن می‌گردانیم تا حقیقت عذاب پیوسته و بی‌وقفه بر آنان جاری بماند.

اما این ثبوت عذاب به معنای جبری بودن سرنوشت اشقیا نیست؛ زیرا اقتضای عین ثابت، امری ایستا و از پیش بسته نیست، بلکه در بستر عمل و مصاحبت شکل تدریجی می‌یابد. مصاحبت سگ اصحاب کهف با نیکان، مسیر او را به سعادت متمایل ساخت، و مصاحبت پسر نوح با ناصالحان، اقتضای او را به شقاوت کشاند. حدیثی از پیامبر اکرم بر همین معنا دلالت دارد که بنده‌ای عمل اهل بهشت را چندان انجام می‌دهد تا فاصله‌اش با بهشت به اندازه یک وجب می‌رسد، آنگاه با تغییر مسیر عمل به سوی اهل جهنم متمایل شده، وارد جهنم می‌شود؛ این حدیث به‌روشنی نشان می‌دهد که عمل، عنصر فعال در تکوین تدریجی اقتضاست، نه آنکه اقتضا جبری و ثابت از پیش باشد. دعای قرآنی

رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ

پروردگارا، مرا به حکمتی که فصل میان حق و باطل کند، برخوردار ساز و مرا در مصاحبت با آنان که به کمال شایستگی رسیده‌اند، ملحق فرما،

نیز بر همین محور استوار است که همراهی با صالحان، در تکوین اقتضای سعادت اثر مستقیم دارد.

### محدودیت ادراک انسانی در برابر عظمت نشئه آخرت

نسبت میان دنیا و آخرت را می‌توان به نسبت میان رحم مادر و دنیا تشبیه کرد؛ همان‌گونه که جنین در رحم قادر به تصور فضای گسترده دنیا نیست، انسان نیز در نشئه دنیوی از ادراک کامل عظمت نشئه آخرت عاجز است. کثرت آیات قرآنی درباره آخرت، که به بیش از دو هزار آیه بالغ می‌شود، تدبیری برای نزدیک ساختن ادراک محدود انسانی به فهمی نسبی از آن عظمت است، نه بیانی تفصیلی و کامل از حقیقت آن نشئه. از این‌رو، بسیاری از آیات و روایات مربوط به آخرت، در معرض سوءتفسیرهایی قرار گرفته‌اند که ناشی از عدم دقت در تمییز میان بیان تقریبی و بیان تفصیلی است؛ فهم صحیح این متون، مستلزم دقتی عرفانی و فلسفی است که از تسامح در تعبیر بپرهیزد.

### فطرت الهی و انسانیت مستمر اشقیا در جهنم

فطرت جمیع انسان‌ها بر مقتضای وحدت قدسی سرشته شده و هیچ عینی به‌ذات جهنمی نیست. قرآن کریم می‌فرماید:

فِطْرَةَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

سرشتی که خداوند انسان‌ها را بر اساس آن آفریده است، سرشتی است که ذاتاً به سوی حق متمایل است و از هرگونه جهنمی بودن ذاتی مبراست.

بر این پایه، اشقیا در جهنم انسان‌هایی با تمامی کمالات ظاهری فطرت خویش‌اند و همین بقای فطرت الهی است که عذاب را برای آنان به رنجی حقیقی بدل می‌سازد، نه به لذتی موهوم؛ زیرا عذاب تنها بر موجودی که فطرتی متمایل به کمال دارد، معنای رنج می‌یابد، و فرض لذت بردن از عذاب، مستلزم نفی همین فطرت الهی است که هیچ عینی از آن بی‌بهره نیست.

― متن به پایان رسید.