## مقام قلب و نسبت آن با حقیقت شعیبیه

قلب در نظام عرفان نظری، هسته وجودی انسان و کانون تحولات معرفتی و وجودی او به شمار می‌آید. این حقیقت، از ریشه تقلب به معنای تحول و دگرگونی اخذ شده و در سیاق دعایی «مقلب القلوب و الابصار» به همین معنا تصریح شده است؛ یعنی همان مبدئی که قلب‌ها و بصیرت‌ها را از مرتبه‌ای به مرتبه‌ای دیگر منتقل می‌سازد. در قرآن کریم، واژه قلب در دو افق عام و خاص کاربرد یافته است: افق عام، ناظر به دل انسان با تمامی ظرفیت‌های مثبت و منفی آن است، و افق خاص، که مقصود اصلی عرفان نظری است، قلب را به‌مثابه محل شهود معانی کلیه و جزئیه و متخلق‌شدن به اخلاق الهی معرفی می‌کند.

میان قلب و فکر باید تفکیک قائل شد. فکر صرفاً حرکتی ذهنی و جزئی است که لزوماً به تحول اساسی نمی‌انجامد، حال آنکه انقلاب و تقلب که به قلب منسوب است، ناظر به دگرگونی نظام‌مند و بنیادین وجود آدمی است. از همین‌روست که کاربرد قرآنی قلب به معنای دل، به مراتب فزون‌تر از کاربرد آن به معنای فعل تحول است و همین کثرت کاربرد، جایگاه محوری قلب را در نظام معرفتی و وجودی انسان نشان می‌دهد.

## نسبت مقام قلب با حقیقت شعیبیه

در تبیین فصوص الحکم، مقام قلب با حقیقت شعیبیه پیوندی وثیق یافته است. عبارت «وَلَمَّا كَانَ كَثِيرَ الشُّعَبِ وَالنَّتَائِجِ وَكَانَ الشُّعَيْبُ كَثِيرَ النَّتَائِجِ وَالْأَوْلَادِ مُتَحَقِّقًا بِهِ مَقَامَ الْقَلْبِ مُشَاهَدَةً عِنْدَ الْمَعَانِي كُلِّيَّةٍ وَجُزْئِيَّةٍ مُتَخَلِّقًا بِالْأَخْلَاقِ الْإِلَهِيَّةِ» بیانگر آن است که چون قلب دارای شعب و نتایج بی‌شمار است و شعیب نیز به کثرت نتایج و فرزندان متصف بود، مقام قلب در او تحقق یافت، به‌گونه‌ای که به شهود معانی کلی و جزئی نائل آمد و به اخلاق الهی متخلق گشت. این نسبت، شریعت شعیب را که مشتمل بر احکامی جامع همچون کیل و میزان است، در تناظر با قلب قرار می‌دهد؛ زیرا قلب نیز به سبب شعب و انشعابات ظهوریه‌اش، ظرفیت دریافت و تجلی معانی الهی را داراست.

## کاربردهای قرآنی قلب و مراتب آن

قلب در قرآن کریم با صفاتی متنوع توصیف شده که مراتب گوناگون وجودی انسان را بازمی‌تاباند. در آیه $\text{وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ}$ به مرتبه‌ای از قلب اشاره شده که غلظت و خشونت بر آن غالب است و موجب دوری دیگران می‌گردد. در مقابل، در آیه $\text{إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}$ قلب سلیم به مرتبه‌ای اشاره دارد که از تعلقات کدر رهیده و به طهارت وجودی رسیده است. آیه $\text{كَذَٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ}$ ناظر به مهرخوردگی قلبی است که در تکبر و جبروت، از پذیرش حقیقت محجوب مانده، و آیه $\text{مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَٰنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ}$ به قلب منیب، یعنی مرتبه‌ای که در خشیت از حق در غیب، به سوی او بازگشته، اشاره دارد. آیه $\text{فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ}$ قلب را محل نزول ظهورات وحیانی معرفی می‌کند و آیه $\text{سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ}$ ناظر به مرتبه عام قلب است که محل تحقق رعب و هراس نیز می‌تواند باشد. آیه $\text{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}$ به تألیف قلوب در پرتو الفت ایمانی اشاره دارد، آیه $\text{وَيَذْهَبَ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ}$ ناظر به زدوده‌شدن کدورت و غیظ از مرتبه قلب است، و آیه $\text{فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}$ به مرتبه‌ای از قلب اشاره دارد که به سبب نفاق، دستخوش تزاید بیماری وجودی می‌گردد. این گستره از کاربردها، قلب را به‌مثابه هسته‌ای معرفی می‌کند که استعداد پذیرش تعینات متضاد را، از طهارت تا کدورت، در خود دارد.

## وحدت حقیقت تجردی و تعطیل مراتب وجودی

نفس، قلب، دل، روح و طبع، در حقیقت به یک حقیقت تجردی واحد بازمی‌گردند که با حیثیات و شئون متفاوت، عناوین گوناگون یافته است. این وحدت در عین کثرت، بر همان قاعده استوار است که چون این معانی با یکدیگر مجتمع لحاظ شوند، به وحدت «من» بازمی‌گردند، و چون متفرق لحاظ شوند، هر یک معنای خاص خویش را می‌یابد. همین قاعده در نسبت میان ماده، هیولا و عنصر نیز جاری است؛ این عناوین در وحدت جامع، بر یک حقیقت واحد دلالت دارند، هرچند در تفکیک، هر یک حیثیت مستقل خود را می‌نمایانند.

در بسیاری از مراتب وجودی انسانی، شئون عالی وجود، همچون قلب اخص، به فعلیت نمی‌رسند و در حالت تعطیل باقی می‌مانند. آیه $\text{لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا}$ ناظر به همین تعطیل است؛ قلبی که در مرتبه عام باقی مانده و به فقه و ادراک معانی نائل نیامده است. دستیابی به کمالات الهی، منوط به فعلیت‌یافتن این مرتبه از قلب است؛ مادامی که این مرتبه به فعلیت نرسد، نفس در همان مرتبه نازل، یعنی نفس اماره، متوقف می‌ماند و صرفاً به تدبیر امور مادی بدن بسنده می‌کند، بی‌آنکه ظرفیت حمل کمالات الهی را بیابد.

فعلیت‌یافتن این مرتبه از قلب، متوقف بر تحصیل حکمت نظری است؛ زیرا حکمت نظری زیربنای معرفتی لازم برای آمادگی قلب در دریافت معانی و تعینات الهی را فراهم می‌آورد. حتی در مرتبه انبیا نیز طلب طمأنینه قلبی مطرح بوده است؛ چنان‌که در آیه $\text{لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي}$ درخواست ابراهیم علیه‌السلام برای رفع خلجانات معرفتی بیان شده است. با این حال، مقام ابراهیم علیه‌السلام با آنکه در میان انبیا از منزلتی رفیع برخوردار است، در مرتبه محبین جای دارد نه محبوبین؛ تمایزی که میان دو دسته از اولیای الهی، اعم از معصوم و غیرمعصوم، برقرار است و هر دسته حیثیت وجودی خاص خود را دارا هستند.

## شرایط فعلیت قلب و مسئولیت حاملان معرفت

فعلیت‌یافتن مرتبه قلب، افزون بر حکمت نظری، متوقف بر طهارت غذایی است. در این میان، وصف طیب فراتر از وصف حلال است؛ چه‌بسا لقمه‌ای حلال باشد اما از طهارت معنوی طیب برخوردار نباشد و همین امر مانع از فعلیت قلب گردد. طهارت غذایی، زمینه‌ای است که قلب را برای دریافت ظهورات و تعینات الهی مهیا می‌سازد.

حاملان لباس ورثه انبیا، یعنی متصدیان علوم دینی، مسئولیتی سنگین بر دوش دارند؛ چراکه فعلیت‌یافتن مرتبه قلب در ایشان، اثری به‌مراتب فزون‌تر از فعلیت آن در دیگر سالکان دارد. این مسئولیت در مقام برزخ آشکار می‌گردد؛ آنجا که ظرفیت واقعی حاملان این جایگاه، فارغ از ظواهر دنیوی، مورد سنجش قرار می‌گیرد. از همین‌رو، فعلیت‌یافتن قلب نیازمند مراقبت و بازنگری مستمر است تا مرتبه نازل وجودی، مانع از ظهور و فعلیت شئون عالی نگردد.

## جمع‌بندی

قلب، در نظام عرفان نظری و قرآن کریم، جوهره وجودی انسان و کانون تحولات معرفتی است. این حقیقت در نسبت با شعیب علیه‌السلام، به‌واسطه کثرت شعب و انشعابات، تجلی یافته و در قرآن کریم با صفاتی متنوع از سلیم و منیب تا متکبر و مریض، مراتب گوناگون وجودی را بازمی‌تاباند. فعلیت‌یافتن مرتبه عالی قلب، متوقف بر حکمت نظری، طهارت غذایی و مراقبت مستمر است، و مسئولیت حاملان علوم دینی در این باب، در مقام برزخ به بوته سنجش گذاشته می‌شود.

― متن به پایان رسید.