## حکمت قلبیه در نسبت با کلام شعیبیه

قلب در نظام عرفان نظری، به دلیل کثرت شعب و نتایج و سعه ظرفیت وجودی، به عنوان کانون دریافت شهودات کلی و جزئی معرفی می‌شود و این ویژگی، پیوندی عمیق با مقام حضرت شعیب علیه‌السلام می‌یابد؛ چه شریعت او به دلیل سعه در احکام، مراودات و نتایج، به قلب نسبت داده شده و پیش‌درآمدی برای شریعت مدون موسوی تلقی می‌گردد. این سعه در آیه $وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۚ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ$ (هود: ۸۴) متجلی است، آنجا که دعوت به توحید، اقتضای رعایت عدالت در ظهورات معاملاتی را نیز در بر می‌گیرد. همچنین آیه $وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ$ (هود: ۸۴) تأکیدی است بر اقتضای ظهور عدل در نشئه معاملات، به‌مثابه امتدادی از عدلی که در مرتبه تعینات اسمائی ریشه دارد. سعه احکام شریعت شعیب، در قیاس با شریعتِ انبیای پیشین، ظرفیت قلب را در جمع میان معانی کلی سماوی و جزئیات نشئه ظهوریه به نمایش می‌گذارد.

تحقق مقام قلب در حضرت شعیب، به معنای تلبس صرف به کمالات نیست، بلکه تحقق به مقام قلب است؛ تحققی که در عبارت متحققاً بمقام القلب، مشاهداً للمعانی الکلیه و الجزئیه، متخلقاً بالاخلاق الإلهیه، قائماً بالعدل بازتاب یافته است. بر این اساس، شعیب با قیام به عدل و مشاهده معانی کلی و جزئی، مظهر عدلی می‌گردد که اقتضای ظهور عالم بر آن استوار است، و قلب او ظرف تحقق این اقتضا قرار می‌گیرد.

## قلب خاص و مرتبه رحیمیت

قلب خاص عارف، که ظهور آن از فیض رحیمیه است، ظرفی برای تجلی اسماء ذاتی معرفی می‌شود و از قلب عام، که مظهر رحمانیت است و شمول آن همه ظهورات کثرت ظهوریه، حتی جماد را در بر می‌گیرد، ممتاز است. تمایز میان رحمانیت به عنوان شأنی عام و رحیمیت به عنوان شأنی خاص، در $بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ$ (فاتحه: ۱) مندرج است. قلب عارف، به اقتضای ظرفیت ویژه خویش، مظهر رحیمیت است و از این رهگذر قابلیت دریافت فیض اسماء ذاتی را می‌یابد.

ادعای برخی مبنی بر گستردگی قلب عارف نسبت به رحمت رحیمیه، با مبانی تحلیلی عرفان نظری ناسازگار می‌نماید؛ زیرا هیچ مظهری را ظرفیتی افزون بر مُظهر خویش نتواند بود. قلب عارف، در مقام ظهور تجلیات رحیمیه، هرگز نمی‌تواند از حدود مظهریت خود فراتر رود، و این نکته اقتضای انضباط علمی در تحلیل عرفانی را آشکار می‌سازد؛ چنانکه هر گزاره عرفانی باید در چارچوب سازواری منطقی و هماهنگ با مبانی توحیدی صورت‌بندی شود.

اسماء و صفات الهی، عین ذات‌اند و در آنها هیچ تبعض، تعدد یا انفکاکی راه ندارد. برخلاف صفات مخلوق که تکثر و تمایز در آنها جاری است، اسمای رحمان و رحیم عین یکدیگر و عین ذات‌اند؛ چنانکه آیه $وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا$ (اعراف: ۱۸۰) بر این وحدت دلالت دارد. این وحدت، هرگونه تقابل میان شؤون الهی، از جمله رحیمیت و جباریت، را نفی می‌کند؛ چه هر دو از یک اصل واحد در مرتبه تعینات ظهور یافته‌اند. مظهر همواره در مرتبه‌ای فروتر از مُظهر خویش جای دارد و قلب عارف، هرچند ظرف تجلیات الهی است، به همین اقتضا محدود به ظرفیت مظهریت خود باقی می‌ماند.

## مظهریت تام و اسم اعظم

قلب عارف، در مقام مظهر تام اسماء الهی، قادر به دریافت فیض همه اسمای حسنی است، لیک نه در مرتبه احاطه بر ذات یا صفات. انسان کامل مظهر اسم اعظم است، اما این مظهریت هرگز به معنای مُظهر بودن نیست. حدیث قدسی ما وسعنی ارضی و لا سمائی ولکن وسعنی قلب عبدی المؤمن، که ترجمه مفهومی آن چنین است که هیچ‌یک از عوالم ظهوریه گنجایش تجلی تام مرا نداشتند، مگر قلب بنده مؤمن که ظرف این تجلی گشت، ناظر به ظرفیت خاص قلب مؤمن برای دریافت ظهورات الهی است، نه به برتری او بر ذات یا صفات. قلب در این مقام، بازتاب‌دهنده نور اسماء است، نه منبع مستقل آن؛ همچنان‌که هر ادعای برتری قلب بر رحمت الهی، فاقد پشتوانه‌ای در مبانی توحیدی است و مستلزم نقض رابطه مظهر و مُظهر می‌گردد.

## عدل الهی، قیام شعیب و مراتب رحمت

قیام حضرت شعیب به عدل و ایفای حقوق در کیل و میزان، مظهریت او را نسبت به عدل الهی تثبیت می‌کند. آیه $وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ۖ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا$ (انعام: ۱۵۲) بر این عدل، به عنوان اقتضایی برای هماهنگی نشئه ظهوریه، تأکید دارد. عدل، در این معنا، یکی از شؤون ثابتِ نظام ظهورات است که شریعت شعیب آن را در بُعد عملی متجلی می‌سازد و قلب عارف، به دلیل ظرفیت شهود معانی کلی و جزئی و تخلق به اخلاق الهی، با این مقام هم‌خوانی می‌یابد.

قلب عام، مظهر رحمانیت است و شمول آن همه مراتب کثرت ظهوریه را در بر می‌گیرد؛ چنانکه $الرَّحْمَٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ$ (طه: ۵) بر عمومیت این تجلی دلالت دارد. اما قلب خاص، مختص مرتبه عارفان است که از فیض رحیمیه برخوردارند و بدین‌سان، از مرتبه عمومی به مرتبه‌ای خاص از تجلیات ارتقا می‌یابند.

## جمع‌بندی تحلیلی

حکمت قلبیه در نسبت با کلام شعیبیه، قلب عارف را به عنوان ظرف دریافت فیض اسماء الهی معرفی می‌کند؛ ظرفی که پیوند آن با شریعت شعیب، مبتنی بر عدل و سعه در احکام، ظرفیت شهود معانی کلی و جزئی را آشکار می‌سازد. تمایز میان قلب عام و خاص، وحدت اسماء و صفات الهی، و تبیین دقیق رابطه مظهر و مُظهر، بنیان‌های تحلیلی این حکمت را استوار می‌سازند و نشان می‌دهند که قلب، در هر مرتبه از ظهور، همچنان در حدود مظهریت خویش باقی می‌ماند و هرگز از مُظهر خود فراتر نمی‌رود.

― متن به پایان رسید.