## چرخه حیات آدمی در افق تبیین قرآنی

سیر وجودی انسان از ضعف تکوینی طفولیت آغاز می‌شود، به قوتی عارضی در مرحله جوانی می‌رسد و سرانجام به ضعفی مشابه آغاز حیات بازمی‌گردد. این بازگشت، در تعبیر قرآنی چنین صورت‌بندی شده است: $مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ$؛ بدین معنا که هر که را عمر طولانی بخشیم، او را در نظام آفرینش به حالتی معکوس بازمی‌گردانیم، به‌گونه‌ای که مسیر تکوینی او از قوت به ضعف اولیه رجعت می‌کند. این حرکت دورانی، بر آن دلالت دارد که قوتِ ظاهرشده در انسان، امری عارضی و منتسب به حق تعالی است، در حالی که ضعف، وصف ذاتی اوست، زیرا هستیِ او از عدم برخاسته است. این معنا با مضمون حدیثِ لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلّا بِاللَّهِ تناسب می‌یابد؛ بدین تقریر که هیچ تحرک و توانی جز به مدد الهی تحقق نمی‌پذیرد و آنچه از قوت در انسان ظهور می‌کند، جز بازتابی از فیض حق نیست.

این سیر، در نهایت به مرتبه‌ای می‌رسد که قرآن کریم آن را با تعبیر إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا توصیف می‌کند؛ یعنی انسان به فرومایه‌ترین مرتبه عمر بازگردانده می‌شود، تا آنجا که پس از برخورداری از دانش، به‌کلی از ادراک آن محروم گردد. این مرتبه، که در پاره‌ای موارد از ضعف طفولیت نیز شدیدتر است، محدودیت‌های جسمانی، عقلی و ادراکی را در بر می‌گیرد و بر طبیعت دورانی حیات آدمی تأکید می‌ورزد.

## شرایط پختگی در تحقق رهبری دینی

بعثت انبیا، بر اساس سیاق مشهور، پس از چهل‌سالگی صورت پذیرفته است؛ سنی که نه با خامی و بی‌تجربگی جوانی مقارن است و نه با ضعف و ناتوانی پیری. این مرتبه سنی، ظرف تحقق پختگی و اقتدار لازم برای عهده‌داری رهبری دینی و اجتماعی به شمار می‌آید. رهبری در چنین افقی، مستلزم تعادلی میان تجربه و توان است؛ رهبر نه باید فاقد پختگیِ لازم باشد و نه فاقد قدرت اعمال اقتدار. از این‌رو، تحمیل مسئولیت رهبری بر افرادی که نشانه‌های فرتوتی، همچون ناتوانی جسمانی و ضعف عمومی توان، در آنان مشهود است، با شرایط بنیادین رهبری دینی ناسازگار می‌نماید و معیاری غیرقابل استناد در گزینش رهبران محسوب می‌شود.

انبیا، به‌مثابه کسانی که در میانه میدان مبارزه اجتماعی حضور می‌یافتند، نیازمند توانی بودند که تنها در ظرف پختگی و اقتدار قابل تحقق است. حضرت ایوب علیه‌السلام، با وجود ابتلائات گسترده، نمونه‌ای از حفظ اقتدار در برابر سختی به شمار می‌آید که کمال ظرفیت انبیا را در برابر ناملایمات آشکار می‌سازد. در مقابل، ائمه معصومین علیهم‌السلام، به‌واسطه برخورداری از عصمت الهی، حتی در سنین کودکی نیز واجد مقام امامت بوده‌اند؛ تمایزی که تفاوت میان مقام عصمت و شرایط طبیعیِ حاکم بر بعثت انبیا را روشن می‌سازد.

## نقد تبیین ابن‌عربی از سن بعثت

در نگاه ابن‌عربی، بعثت انبیا در چهل‌سالگی معلول ضعف جسمانی و تقویت بعد اخروی در این مرحله دانسته شده است؛ به این تقریر که این سن، زمان آمادگی برای مرگ و غلبه روحانیت بر مادیت است. چنین خوانشی، با نقش اجتماعی و مبارزاتی که بر عهده انبیا نهاده شده ناسازگار می‌نماید، زیرا بعثت، رخدادی است که در ظرف قوت و پختگی تحقق می‌یابد، نه در بستر ضعف و تحلیل توان. حدیث شریف مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ، که ظهور حکمت را پس از چهل روز اخلاص وعده می‌دهد، مؤیدی بر ارتباط چهل‌سالگی با اوج پویایی و کمال است، نه با ضعف و افول.

استناد ابن‌عربی به آیه لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً، که در آن حضرت لوط علیه‌السلام آرزوی برخورداری از نیرو در برابر قوم خویش را بیان می‌دارد، برای اثبات ضعف در چهل‌سالگی، تفسیری قابل تأمل است؛ چراکه این عبارت به فقدان همت و قوتِ اجتماعی و یاورانه دلالت دارد، نه به ضعف جسمانی مقارن با سنِ بعثت. همچنین این دیدگاه که تا چهل‌سالگی مادیت بر روحانیت غالب است و پس از آن روحانیت ظهور می‌یابد، با واقعیتِ اوج توانمندی انسان در این سن در تعارض قرار می‌گیرد.

## پیامدهای اجتماعی معیارهای نادرست در گزینش رهبری

جدایی دین از سیاست و رهبری اجتماعی، که در سیر تاریخی رخ داده، با نقش اقتداری و اجتماعیِ منظور در بعثت انبیا سازگاری ندارد. تکیه بر نشانه‌های صرفاً ظاهری، به‌عنوان معیار مرجعیت و رهبری، فاقد پشتوانه‌ای استوار در سیاق قرآنی است و با شرایط بنیادین پختگی و اقتدار در رهبری همخوانی ندارد. تحمیل مسئولیت‌های رهبری بر افراد فرتوت، ظلمی است که هم به‌فرد مسئول آسیب می‌رساند و هم جامعه را از هدایت مؤثر محروم می‌سازد؛ چنان‌که برخی از عالمان دینی در اواخر عمر، به‌واسطه فرتوتی، از ایفای نقش مؤثر بازمانده‌اند، در حالی که همان عالمان در مرحله جوانی و میان‌سالی از توانمندی و اقتدار بالایی برخوردار بوده‌اند. این مشاهدات، بر ضرورت بهره‌گیری از توان رهبری در زمان قوت، و نه در مرتبه فرتوتی یا پس از افول توان، دلالت دارد.

## جمع‌بندی تحلیلی

چهل‌سالگی، در پیوند با مضمون چهل روز اخلاص مذکور در حدیث شریف، ظرف ظهور پختگی و حکمت به شمار می‌آید و بر این اساس، تبیین بعثت به‌عنوان رخدادی در بستر ضعف، خوانشی است که نقش خیزش و اقتدار اجتماعی انبیا را نادیده می‌انگارد. چرخه حیات انسان، از ضعف آغازین به قوت عارضی و بازگشت به ضعف نهایی، در کنار الزامات پختگی و اقتدار در رهبری دینی، دو محور به‌هم‌پیوسته‌ای را شکل می‌دهند که تبیین صحیح بعثت انبیا و شرایط رهبری اجتماعی جز در پرتو آن‌ها میسر نیست.

― متن به پایان رسید.