علم الهی و رابطه با موجودات

## علم الهی و رابطه با موجودات

علم الهی در افق عرفان نظری بر دو مرتبه استوار است که هر یک از آنها ساحتی متمایز از تجلی حق را آشکار می‌سازد. این تمایز، پاسخی به پرسش دیرینه فلسفی از چگونگی علم حق به موجودات است که فیلسوفان را به دوگانگی علم کلی و جزئی سوق داده بود. علم کلی، به دلیل انقطاع از تعینات معلومات، نمی‌تواند حقیقت علم الهی را بازنمایی کند و علم جزئی نیز به دلیل تجدد در معلومات، ظاهراً با ثبات ذات الهی ناسازگار می‌نماید. عرفان نظری با طرح علم علّی و علم تبعی این چالش را فراتر می‌برد.

علم علّی، علمی ذاتی و پیشینی است که علت معلومات است و در مقام تنزیه مطلق حق قرار دارد. این علم از هرگونه تجدد و تعین مبراست و وحدت قدسی را در ذات حق حفظ می‌کند. علم تبعی، در مقابل، علمی ظهوری است که در ظرف ایجاد و وجود، عین ایجاد و وجود معلومات است. این علم در مرتبه تجدد و تعین ظهور می‌یابد، اما ذات آن از این تعینات آزاد است. تجدد و تعین، وصف معلوم است نه علم، و علم تبعی به دلیل عینیت با معلوم، در ظرف زمان و مکان ظهور می‌یابد بدون آنکه ذاتش از این محدودیت‌ها متأثر گردد.

علم تبعی به‌مثابه علم فعّال حق، عین معلوم است و در فرآیند خلق و ظهور موجودات نقش ایجادی دارد. این علم با اراده، مشیت و قدرت الهی همراه است و ظهور آن در ظرف معلومات به معنای عینیت با وجود و ایجاد آنهاست. این تبیین، علم الهی را نه تنها به‌عنوان معرفت بلکه به‌عنوان مبدأ وجودی معلومات معرفی می‌کند و چالش فلسفی علم کلی و جزئی را با رویکردی عرفانی حل می‌نماید.

## توفیق میان آیات و سرّ قدر

دو آیه قرآن کریم، ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ که حق را هر روز در تدبیری معرفی می‌کند، و ﴿وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ﴾ که امر الهی را به وحدتی مطلق نسبت می‌دهد، ظاهراً در تعارضند. آیه نخست به کثرت ظهوریه شئون الهی اشاره دارد و آیه دوم بر وحدت قدسی امر الهی تأکید می‌کند. این تعارض ظاهری با تقسیم علم الهی به علّی و تبعی حل می‌شود.

علم تبعی با آیه ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ هم‌خوانی دارد زیرا این علم در ظرف معلومات متجدد ظهور می‌یابد و با پویایی شئون الهی سازگار است. علم علّی با آیه ﴿وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ﴾ هماهنگ است زیرا این علم در مقام وحدت ذاتی قرار دارد و یکتایی امر الهی را حفظ می‌کند. این توفیق، سرّ قدر را به‌عنوان باطن هماهنگی میان وحدت و کثرت در نظام الهی آشکار می‌سازد.

سرّ قدر، باطن اندازه‌گیری الهی است که ظهور موجودات را در ظرف خلقت تنظیم می‌کند. قدر به معنای تقدیر و اندازه‌گیری، در اینجا به ظهور علم الهی در ظرف معلومات اشاره دارد. علم تبعی که با ظهور معلومات هم‌زمان است، باطن این قدر است و رابطه میان علم و معلوم را در مراتب خلقت تبیین می‌کند. این مفهوم، هماهنگی میان وحدت ذات و کثرت ظهورات را در نظام الهی روشن می‌سازد و علم الهی را به‌عنوان مبدأ ظهورات معرفی می‌کند.

## اختیار در نظام وحدت وجود

علم علّی به‌عنوان علت معلومات و علم تبعی به‌عنوان ظهور در ظرف تعین، پرسش جایگاه اختیار، تکلیف و مکلف را مطرح می‌سازد. اگر همه موجودات به علم الهی وابسته‌اند و غیریت عبد از حق منتفی است، ظاهراً جایی برای اختیار باقی نمی‌ماند. این دیدگاه عرفانی، با تأکید بر وحدت وجود، غیریت عبد و حق را نفی می‌کند و همه موجودات را ظهور فعل الهی می‌داند. عبد به‌عنوان مظهر حق، فاقد استقلال وجودی است و این نگرش، ظاهراً به جبرگرایی منجر می‌شود.

اما این دیدگاه با اختیار و تکلیف منافاتی ندارد. اختیار به‌عنوان ترنمی در نظام الهی، در نظام تعینات و ظهورات قرار دارد و با مقتضیات ذاتی فعل الهی سازگار است. این دیدگاه با استناد به حدیث امر بین الامرین، میان جبر و تفویض تعادل برقرار می‌کند. اختیار، نه جبر مطلق است و نه تفویض کامل، بلکه اختیاری تبعی است که در چارچوب مقتضیات الهی چیده شده است. عبد دارای اختیاری است که خود این اختیار نیز از فعل الهی است و در نظام تعینات ظهور می‌یابد.

تکلیف، عقوبت، حسن و قبح، و جزا و مکافات، همه مقتضیات ذاتی فعل الهی‌اند که در نظام خلقت چیده شده‌اند. این مقتضیات با حکمت اتم و اصلح الهی سازگارند و هیچ‌یک خلاف اقتضای ذات حق نیست. نظام خلقت با حکمت الهی چیده شده و هر جزء در جایگاه خود به کمال می‌رسد. این دیدگاه عدالت الهی را در نظام خلقت تأیید می‌کند و اختیار را به‌عنوان ترنمی در این نظام معرفی می‌نماید.

## خطاب عرفانی و لسان تغزل

عارف در مقام خطاب با حق، لسان تغزل را برمی‌گزیند و از عتاب، محاجه و مطالبات فاصله می‌گیرد. این خطاب، با زبانی خالص و عاشقانه، به بیانی می‌رسد که در آن هرچه هست از حق است و عبد ظهور فعل الهی است. عارف با کنار گذاشتن مطالبات و معاتبات، به خطابی می‌رسد که در آن جمال و جلال را در برابر حق می‌ریزد. این خطاب مبتنی بر وحدت وجود است و عبد خود را ظهور فعل الهی می‌بیند.

خطاب یا رب، عارف را در مقام وحدت با حق قرار می‌دهد. این خطاب به‌صورت یا رب است نه یا ربی، زیرا در مقام مخاطبه هیچ فاصله‌ای میان عبد و حق نیست. عارف در این خطاب، همه ظهورات را به حق نسبت می‌دهد و خود را فاقد استقلال می‌بیند. عارف بخشی از جمال و جلال که به او انعام شده را در برابر حق می‌ریزد، نه به‌صورت جدال یا احتجاج بلکه با ادب و تسلیم. عبد به دلیل محدودیت ادراک، تنها بخشی از انعام الهی را می‌تواند عرضه کند و خود را ظهور او می‌داند.

این لسان تغزل در اشعار عرفانی متجلی می‌شود و عبارات همچون گناه من است، ادبی در برابر حق است نه پذیرش واقعی گناه. عارف با این خطاب، از هرگونه جدال و محاجه آزاد می‌شود و به معرفتی عاشقانه می‌رسد که در آن جز حق چیزی نمی‌بیند.

## وارد مأمور و هدایت معنوی

وارد مأمور در مقابل وارد صامت قرار دارد. وارد صامت صاحب سری است که بدون سخن، در میان خلق حضور می‌یابد و اثری نمی‌گذارد. وارد مأمور با الهام الهی، به تعلیم، تذکیر یا تلقین می‌پردازد و دیگران را به سوی بیداری معنوی هدایت می‌کند. این نقش، سه وظیفه اصلی دارد که عبارتند از تعلیم برای ارشاد جاهلان و هدایت دنیاپرستان، تذکیر برای بیدار کردن استعدادهای معنوی، و تلقین برای نهادن زبان حقیقت در کام سالک.

وارد مأمور با این وظایف، استعدادهای معنوی را شکوفا می‌کند و سالکان را به سوی حقیقت هدایت می‌کند. این نقش در معرفت عرفانی اهمیت دارد زیرا با تلنگری، قلب سالک را به سوی حق سوق می‌دهد و راه او را روشن می‌سازد. وارد مأمور بذر معرفت را در دل‌ها می‌کارد و سالکان را به سوی معرفت رهنمون می‌شود.

## حقیقت عبد و تعین ذات

حقیقت عبد، صورت علم رب ازلی و ابدی است. این حقیقت نه وجودی مستقل بلکه ظهور علم الهی است که از هرگونه زوال و نقصان مبراست. عبد به‌عنوان صورت علم الهی، در مرتبه ظهور وابسته به اراده و مشیت حق است و جز در ظهور علم الهی، وجودی ندارد. این وابستگی کامل عبد به حق، استقلال او را منتفی می‌سازد.

با تأکید بر وحدت وجود، هرگونه غیریت میان عبد و حق نفی می‌شود. همه موجودات، افعال و صفات، ظهور حق‌اند و هیچ چیز جز او وجود ندارد. این دیدگاه با لَيْسَ فِي الدَّارِ غَيْرُهُ دَيَّارٌ که به معنای در این خانه جز او هیچ ساکنی نیست، همه چیز را به حق نسبت می‌دهد. عبد در وحدت وجود جز ظهور حق نیست و نفی غیریت، استقلال عبد را منتفی می‌سازد.

فراتر از صورت علم، عبد تعین ذات حق است. این تعین نه به معنای محدودیت ذات بلکه به معنای ظهور آن در شأن جامع است که میان اطلاق ذاتی و کثرت ظهوریه شؤون جمع می‌کند. عبد تعینی از ذات حق است که در مرتبه ظهور، کثرت ظهوریه شؤون را متجلی می‌سازد. این شأن جامع به‌عنوان اولین کلیدهای غیب، مراتب ظهور را می‌گشاید و عارف را به سوی معرفتی عمیق‌تر هدایت می‌کند.

― متن به پایان رسید.