ظهور ذاتی حق و محبت ساریه در خلقت

## ظهور ذاتی حق و محبت ساریه در خلقت

تجلی الهی، که اقتران وجود حق با ممکنات است، از طریق تدلی و تعین در مظاهر خلقی محقق می‌شود و این تجلی مقید به صفات مظهریه است که در مشخصات خلقی متکثر می‌گردد. این فرآیند تحت اراده و مشیت الهی شکل می‌گیرد به‌گونه‌ای که هر ظهور جلوه‌ای از ذات حق است. تعینات چون امواجی بر سطح دریای وجود در ظرف مظاهر پدیدار می‌شوند اما ذات حق از هرگونه کثرت و تقید مبراست. کثرت به ظهورات نسبت داده می‌شود و وجود واحد است. کثرت در مراتب نزول و صعود شکل می‌گیرد و این دیدگاه با وحدت وجودی همخوانی دارد که در آن وجود یگانه و ثابت است و کثرت نتیجه تعینات و ظهورات الهی در مظاهر است.

ظهورات و تعینات الهی تحت محبت ساریه و مشیت جازمه حق تحقق می‌یابند. خلقت از اراده نشأت می‌گیرد و اراده از مشیت و مشیت عین ذات حق است. محبت ذاتی که در لسان کنت متجلی است سرچشمه خلقت است. این محبت تمامی مظاهر را سیراب می‌کند و خلقت ظهور ذاتی حق است نه امری جعلی یا زائد. مشیت جازمه که از هرگونه تردد یا کثرت مبراست قطعیت اراده الهی را نشان می‌دهد که از ذات حق نشأت گرفته و در ظرف وجود جاری است. خلقت جلوه‌ای از حب ذاتی حق است که بدون نیاز به غایت خارجی به‌صورت دائمی و ازلی ظهور می‌یابد. محبت ساریه تمامی مظاهر را در بر می‌گیرد و مشیت نقش وجود را بر لوح خلقت نگاشته است.

## نقد رویکردهای فلسفی به خلقت

خلقت ظهور ذاتی حق است و نیازی به غرض جعلی ندارد. پرسش از غایت خلقت در لسان عرفان پاسخ خود را در ذات حق می‌یابد و خلقت جلوه ذات است بدون اینکه نیازی به غایتی خارج از ذات داشته باشد. این دیدگاه خلقت را نه امری عرضی یا قصدی بلکه ظهوری ذاتی و دائمی می‌داند که از حب و مشیت الهی سرچشمه می‌گیرد. قرآن کریم در سوره ذاریات می‌فرماید «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» که این آیه به ظهور عبودیت به‌عنوان ذات خلقت اشاره دارد. عبادت نفس ظهور خلق است و نه غایتی زائد بر آن. خلقت خود عین عبودیت است و این دیدگاه عبادت را نه به‌عنوان هدفی خارجی بلکه به‌عنوان جوهر خلقت معرفی می‌کند که در آن هر موجود به اقتضای وجودش در مقام تسبیح و عبادت حق قرار دارد.

ظهور حق حبی و مشیتی است و مشیت عین محبت و ذات حق است. این ظهور بدون جبر و جابر است و از ذات حق نشأت می‌گیرد. خلقت از حب و مشیت الهی روییده و نیازی به علتی خارجی ندارد. این دیدگاه خلقت را جلوه‌ای از عشق ذاتی حق می‌داند که در آن هر مظهر آینه‌ای از تجلی الهی است بدون اینکه تعدد یا غیریتی در ذات پدید آید. شئون وجودی که شامل تجلی و اقتران وجود با ممکنات است به‌صورت نظام‌مند با یکدیگر مرتبط‌اند و این ارتباط انسجام وجودی را پدید می‌آورد. هر شأن در هماهنگی با دیگر شئون وحدت ذاتی حق را در کثرت ظهوری نشان می‌دهد.

## محبت اصیله و مشیت جازمه

محبت اصیله که ذاتی و ساری است و مشیت جازمه که قطعی و ازلی است مبنای ظهورات الهی‌اند. این محبت و مشیت زائد یا حادث نیستند و از ذات حق نشأت می‌گیرند بدون تردد یا کثرت. محبت اصیله تمامی مظاهر را در بر می‌گیرد و مشیت جازمه ظهورات را در مسیر الهی هدایت می‌کند. این دو از هرگونه نقص یا تردد مبرا هستند و ظهور ذاتی حق را تضمین می‌کنند. در نسبت دادن کلام به حق باید احتیاط کرد و از نسبت دادن بی‌واسطه پرهیز نمود تا شأن الهی حفظ شود. کلام الهی نیازمند ظرفی شایسته است که با رعایت ادب و واسطه‌های معتبر به مخاطب عرضه شود و این اصل بر اهمیت دقت در نقل آیات و احادیث قدسی تأکید دارد.

حدیث قدسی «كنت كنزاً مخفياً فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لكي أعرف» به ظهور دائمی حق اشاره دارد. خلقت نه امری در گذشته بلکه فعل دائمی حق است که در آن زمان و مکان دخیل نیستند. این حدیث محبت ذاتی حق را روشن می‌سازد که خلقت جلوه‌ای از شناخت ذاتی اوست. در عالم تجرد زمان و مکان وجود ندارند و بنابراین فعل خلقت در ذات حق فارغ از زمان است و تفاوت الفاظ تنها در لسان ظاهری است. ذات حق از محدودیت‌های زمان و مکان مبراست و خلقت دائمی و ازلی است.

حب حق به ایجاد عالم تعلق دارد اما این ایجاد نه به معنای کثرت بلکه ظهور ذاتی حق است. عالم محبوب حق و مظهر اوست بدون اینکه تعددی در وجود ایجاد شود. عالم جلوه‌ای از حب الهی است و نه موجودی مستقل. این دیدگاه وحدت وجود را در عین کثرت ظهوری نشان می‌دهد. کمال رؤیت حق در ظهور او در شئون ذاتی‌اش محقق می‌شود و این رؤیت از مرتبه وحدت و به تفصیل در ظهورات شئونی پدیدار می‌گردد. حق خود را در مظاهر مشاهده می‌کند و این ظهور شرط کمال رؤیت است زیرا بدون مظهر رؤیت ذات کامل نمی‌شود.

## تنوع ظهورات و دوام فیض الهی

تنوع ظهورات الهی ناشی از تفاوت شئون ذاتی است که غیرمحصورند. این تنوع هم در طول که مراتب وجودی است و هم در عرض که مظاهر مختلف است حدی ندارد. ظهورات هر یک جلوه‌ای خاص از ذات را نشان می‌دهند بدون اینکه ذات از وحدت خود خارج شود. این تنوع از ازل تا ابد بی‌انتها و پویاست. حق تعالی دائم‌الفیض و دائم‌البریه است و این دوام به تمامیت ذات او بازمی‌گردد. فرض حادث بودن خلقت به دلیل کمال علم و قدرت و جود حق ممتنع است. ذات حق فیض را بی‌وقفه جاری می‌سازد و خلقت دائمی و ازلی است. این اصل بر نفی جعل حادث و تأکید بر ظهور ذاتی تأکید دارد.

مشیت ذاتی همان اختیار ثابت حق است که از نقص و جبر منزه است و این اختیار در لسان حکمت به فاعلیت بالرضا و عشق تعبیر می‌شود. اختیار حق بدون نیاز به تصور یا تصدیق یا تردد خلقت را پدید می‌آورد. اختیار حق در کشف عرفانی به فاعلیت بالعشق متجلی است که بدون تردد یا انتخاب بین دو امر است و این اختیار از نقص و جبر منزه است و ظهور ذاتی حق را نشان می‌دهد. خلقت جلوه‌ای از عشق الهی است که بدون تحمیل یا تردد در ظرف وجود جاری می‌شود.

علم حق به نفس و اشیاء علمی واحد است. این وحدت نفی هرگونه کثرت یا تردد در علم الهی را نشان می‌دهد و ظهورات را جلوه‌ای از علم واحد می‌داند. علم حق تمامی ممکنات را در بر می‌گیرد بدون اینکه تعددی در ذات یا علم پدید آید. در مقام حق تردد یا امکانی که در فلسفه مطرح است معنا ندارد. آنچه معلوم و مراد حق است واجب است و غیر آن ممتنع. این دیدگاه جبر و جابر را نفی می‌کند. ذات حق از هرگونه دوگانگی یا تردد مبراست و خلقت واجب و ضروری است.

## وحدت علم و ذات در مقام حق

علم حق کاشف است و نه مؤثر. علم ظهور ذات را نشان می‌دهد و نمی‌تواند به‌عنوان عاملی مستقل در ذات یا خارج اثر بگذارد. این دیدگاه وحدت ذات و علم را تأیید می‌کند. علم حق تنها کاشف ظهورات است و نه عاملی جدا از ذات. اختیار الهی بین جبر و اختیار خلقی است و نه ترکیبی از این دو. این دیدگاه که از لسان معصوم نشأت گرفته به مقام امر بین‌الامرین اشاره دارد که در آن اختیار حق از نقص جبر و تردد اختیار خلقی منزه است. این مقام وحدت ذات و اختیار عباد را در خود جمع می‌کند.

معلومات حق چه مقدور باشند و چه غیرمقدور در عرصه علم ازلی او مرتسم‌اند. این معلومات در مرتبه‌ای کامل و بدون کثرت در علم حق جای دارند. علم الهی تمامی ممکنات و ممتنعات را در خود جای داده و هیچ کثرتی در آن راه ندارد. خلقت نه امری جعلی یا غایتی بلکه ظهور ذاتی حق است که از محبت اصیله و مشیت جازمه نشأت می‌گیرد. آیه «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» عبودیت را ذات خلقت می‌داند و حدیث «كنت كنزاً مخفياً» به ظهور دائمی حق اشاره دارد که فارغ از زمان است. علم حق کاشف و نه مؤثر است و اختیار الهی در مقام امر بین‌الامرین از جبر و تردد منزه است. این تبیین وحدت وجود و کثرت ظهوری را در چارچوب عرفان نظری نشان می‌دهد و انسان را به تأمل در اسرار خلقت و معرفت رب دعوت می‌کند.

― متن به پایان رسید.