مشیت الهی و امکان عشقی در عرفان نظری

## مشیت الهی و امکان عشقی در عرفان نظری

اشکالی فلسفی بر مفهوم مشیت الهی در عبارت «متى احب و کیف شاء» مطرح می‌شود که به‌ظاهر دلالت بر تردد در اراده الهی دارد. این اشکال ریشه در دیدگاه فلسفی دارد که اختیار را به وجود دو طرف متساوی وابسته می‌داند و مشیت الهی را در چارچوب امکان وجود و عدم فعل قرار می‌دهد. عرفان نظری این تفسیر را ناکافی می‌داند و با استناد به اصل «جف القلم و ما هو به کائن» تأکید می‌کند که هستی ظهور فعلی حق و تجلی ذات و صفات الهی است. مشیت الهی ازلی و قطعی است و فیض الهی بی‌وقفه در حال ظهور است. این بیان بر ازلیت و قطعیت اراده الهی تأکید می‌کند و هرگونه تعلل یا غیریت را از ساحت حق نفی می‌نماید.

آیه «فَأَيْنَمَا تُوَلَّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» حضور همه‌جایی حق و ظهور دائمی او در تمامی تعینات را نشان می‌دهد. در ساحت مشیت الهی هیچ‌گونه غیریت، تعدد یا امکان به معنای فلسفی وجود ندارد. امکان فلسفی که موجود را در حالتی بین وجود و عدم تعریف می‌کند در عرفان نظری جایگاهی ندارد. هستی ظهور محض حق است و مفاهیم انتزاعی مانند امکان صرفاً تحلیل‌های ذهنی محسوب می‌شوند.

## اختیار الهی و نقد دیدگاه فلسفی

صفات فعلی بندگان در مراتب کثرت از طریق علم و ایجاب الهی در ظرف اختیار آنها تحقق می‌یابد. این اختیار جلوه‌ای از مشیت الهی است نه مستقل از آن. صفات بندگان ظهورات علم و اراده حق‌اند که در ظرف کثرت متجلی می‌شوند. این نسبت اضافی و خلقی است نه ذاتی زیرا ذات حق از هرگونه کثرت منزه است. در فلسفه اختیار به وجود دو گزینه متساوی وابسته است اما در ظرف انحصار معنا ندارد. اختیار الهی فراتر از این دوگانگی فلسفی است و تمامی ظهورات را در بر می‌گیرد بدون آنکه به تردد یا محدودیت فلسفی دچار شود.

پاسخ فلسفی به اشکال از منطق شرطیه بهره می‌گیرد و صدق قضیه شرطیه را به تحقق یا عدم تحقق مقدم وابسته نمی‌داند. بنابراین مشیت دائمی حق با امکان منطقی عدم فعل منافاتی ندارد. آیه «أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا» فیض دائمی حق و امکان منطقی عدم فعل را نشان می‌دهد که با تحقق واقعی تعارضی ندارد.

## مراتب ذاتی و فعلی مشیت

مشیت الهی در دو مرتبه بررسی می‌شود. مرتبه ذاتی که از هرگونه تغییر، تعدد یا حیثیت منزه است و مرتبه فعلی که محل ظهور کثرت و تنوع صفات است. در مرتبه ذاتی هیچ تغییر یا تعددی نیست اما در مرتبه فعلی کثرت و تنوع صفات متجلی می‌شود. صفات بندگان به‌صورت اضافی و خلقی به حق نسبت داده می‌شود نه به‌صورت ذاتی. این نسبت در مرتبه ظهور کثرت است و ذات حق را متأثر نمی‌سازد.

آیه «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا» نسبت اضافی بین فعل بندگان و حق را نشان می‌دهد. در مرتبه ذاتی که وحدت مطلق حاکم است هیچ حیثیت یا کثرتی وجود ندارد بنابراین جبر یا تحیر ناشی از کثرت معنا ندارد. جبر تنها در ظرف تعدد و غیریت مطرح است. آیه «إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ» وحدت صرف و بی‌نیازی ذات حق از هرگونه کثرت را تأیید می‌کند.

## امکان عشقی و فاعلیت بالعشق

امکان فلسفی به معنای مساوی‌الطرفین و ماهیت به معنای لاموجوده و لامعدومه صرفاً تحلیل‌های ذهنی محسوب می‌شوند که در عرفان نظری جایگاهی ندارند. هستی ظهور محض حق است و هیچ حالت بینابینی بین وجود و عدم وجود ندارد. صدرالمتألهین امکان را به امکان فقری یعنی وابستگی به غیر تعریف کرد که با وجود ازلی سازگار است. این تعریف گامی به جلو است اما از دیدگاه عرفانی کامل نیست زیرا هنوز در چارچوب فلسفی باقی می‌ماند.

امکان عشقی به رابطه متقابل عاشق و معشوق یعنی حق و خلق اشاره دارد. در این رابطه حق به خلق مشتاق است و خلق به حق. این امکان فراتر از امکان فقری است زیرا نه‌تنها وابستگی خلق به حق بلکه اشتیاق متقابل را نیز در بر می‌گیرد. فاعلیت حق و امکان خلق هر دو بر پایه عشق استوارند. هستی ظهور عشق الهی است و هیچ پرده‌ای بین عاشق و معشوق وجود ندارد. این دیدگاه فاعلیت و امکان را در چارچوب عشق تعریف می‌کند نه مفاهیم فلسفی. امکان و فاعلیت عشقی حصر حقیقی دارند به‌گونه‌ای که هیچ مفهوم بالاتری قابل تصور نیست. برخلاف امکانات فلسفی که استقرائی و ناقص‌اند امکان عشقی کامل و جامع است.

## نسبت‌های حق و تجلی در عالم

حق دارای دو نسبت است. وحدت صرف که ذات او را از هر نیازی منزه می‌داند و تعلق به عالم که ظهورات او را در مراتب کثرت نشان می‌دهد. تجلی حق در اعیان ثابته که حقایق ازلی در علم الهی‌اند صورت می‌گیرد. این اعیان مرایای ظهور حق‌اند و از جعل فلسفی منزه‌اند. نسبت عالم به حق مانند نسبت مرایای متعدد به یک حقیقت واحد است. حق در هر مرآتی به‌صورت متکثر ظاهر می‌شود اما ذاتاً واحد است.

هنگامی که حق در عالمی تجلی می‌کند احکام آن عالم بر او بار می‌شود. این احکام به مرتبه ظهور وابسته‌اند نه به ذات حق. حق در هر متعینی حضور دارد. وجه الله حقیقت وجود در هر متعین است و هیچ موجودی از این حضور خالی نیست. حق در عین پذیرش احکام متعینات در ذات خود غیرمتعین و مطلق است. این وحدت مطلق با کثرت ظهوری سازگار است. تمامی موجودات مانند تصویری واحد و مفصل از حق مطلق هستند. کثرت موجودات جلوه‌های یک حقیقت واحدند.

## انسان کامل و حیثیات اضافی

حیثیات اضافی به دو دسته تقسیم می‌شوند. حیثیات جمعی که مظهر انسان کامل است و کمالات الهی را در بر می‌گیرد و حیثیات عالمی که به مظاهر جزئی مربوط‌اند. انسان کامل تمامی کمالات الهی را بازتاب می‌دهد در حالی که مظاهر جزئی تنها بخشی از این کمالات را نشان می‌دهند. انسان کامل به‌عنوان مظهر جامع تمامی کمالات الهی را متجلی می‌سازد و نقش کلیدی در فهم وحدت وجودی ایفا می‌کند.

مشیت الهی ظهور ذاتی حق است که با قطعیت ازلی هرگونه تردد یا غیریت را نفی می‌کند. امکان عشقی رابطه عاشق و معشوق را در بر می‌گیرد و فاعلیت حق بر پایه عشق تعریف می‌شود. حق در ذات خود منزه از کثرت است اما در ظهور متکثر می‌شود و در هر متعینی حاضر است. انسان کامل مظهر جامع کمالات الهی است و نقش محوری در جمع مراتب وحدت و کثرت ایفا می‌کند.

― متن به پایان رسید.