## علم الهی و نسبت آن با کلیات و جزئیات در مراتب ظهور

علم الهی، به سبب اطلاق لا بشرطِ ذاتی خود، به تمامی مراتب وجود تعلق می‌گیرد و میان کلیات و جزئیات، هیچ گسستی در قلمرو آن نیست. این جامعیت، مبتنی بر حضور دائم و فراگیر حق در همه مراتب ظهور است، چنان‌که آیه کریمه وَلا أَدْنَىٰ مِنْ ذَٰلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا (مجادله: ۷) بر این همراهی وجودی دلالت می‌کند؛ یعنی نه در هیچ مرتبه فروتری و نه در هیچ مرتبه فراتری، از این همراهی بیرون نیست. این حضور، اساس علم حضوری الهی به جزئیات است، بدون آنکه میان مقام اطلاق و مراتب تقیید فاصله‌ای حقیقی در کار باشد.

فرض علم الهی به‌صورت صرفاً کلی یا صرفاً جزئی، با اشکالات بنیادینی مواجه است. علم کلی، به خودیِ خود، از احاطه بر جزئیات به‌نحو خاص ناتوان است؛ و علم جزئی، اگر حادث فرض شود، با ازلیت الهی ناسازگار می‌افتد. ریشه این اشکالات در آن است که میان اطلاق و تقیید، غیریتی وهمی انگاشته می‌شود. اطلاق لا بشرط، که اطلاق از همه قیود است، این دوگانگی را از اساس منتفی می‌کند؛ زیرا تقیید، تنزّل اطلاق است، نه چیزی در برابر آن. علم الهی، از آنجا که عین این اطلاق است، همه ظهورات، اعم از متکثرات و خصوصیات و حوادث، را بی‌واسطه در برمی‌گیرد.

برای تقریب این وحدت، مثال آب تبیین‌گر است: آب، چه در ظرف، چه در قطرات پراکنده، آب است و اوصاف کمی و کیفیِ ظرف، به حقیقت آب خللی وارد نمی‌کند. به همین ترتیب، حق در همه مظاهر حاضر است و اوصاف ظاهریِ مظاهر، به حقیقت اطلاقی او خدشه‌ای نمی‌زند. مفاهیم حدوث و قدیم نیز در این ظرف، اوصافی نسبی و انتزاعی‌اند که نسبت به غیر معنا می‌یابند، نه در حقیقت وجودی حق؛ و از این رو، در ظرف اطلاقِ وحدی، اعتباری‌اند و به حقیقت شیء راه نمی‌برند.

شرط تعلق علم الهی، تشخص است نه تناهی. آنچه علم به آن تعلق نمی‌گیرد، شیء مبهم و غیرمتشخص است. موجودات، به سبب داشتن تعین، موضوع علم الهی‌اند، خواه متناهی باشند خواه غیرمتناهی. آیه لَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا (انعام: ۵۹) بر این دلالت دارد که علم الهی به جزئیات، نه به‌نحو کلی و انتزاعی، بلکه همراه با خودِ شیء و در ظهور آن است؛ این علم حضوری و ذاتی است. فرض تعلقات ازلیِ جداگانه برای اسما و صفات در حوادث جزئی نیز از همین رو نازل از مقام تحقیق است، زیرا میان اطلاق و تقیید غیریت می‌نهد، حال آنکه تعلقات در حقیقت جلوه‌های همان اطلاق‌اند.

میان مطلق و مقید هیچ واسطه زمانی یا مکانی نیست، زیرا مقید، تنزّل مطلق است نه چیزی در کنار آن. اطلاق لا بشرط، جامعیت وجودی حق است که همه مراتب و مظاهر، از اسما تا جزئیات، را در خود مستتر دارد. مطلق، در عین استغنا از هر قید و زمان، با هر جزئی در هر زمان همراه است، بدون آنکه حقیقت اطلاقش مخدوش شود. شهود جزئیات در عرفان نظری نیز بر همین مبنا استوار است: جزئی که مشهود واقع می‌شود، خود جلوه‌ای از اطلاق است و از حقیقت اطلاقی جدا نیست.

## تعین جزئیات و مراتب ظهور

هر جزئی، در حضرت عماء که مرتبه احدیت و وحدت محض است، تعین می‌یابد. این تعین، اطلاقی است نه مقید به حدوث یا قِدَم؛ و حدوث، وصفی انتزاعی و متأخر است که نسبت به غیر معنا می‌یابد، نه در حقیقت وجودی حق. وجود اطلاقیِ هر موجود از این رو ازلی است، زیرا حقیقت وجود که همان اطلاق است از زمان و مکان فراتر است. حدیث «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا أَنْتَ لَاقٍ» بر تحقق ازلی همه موجودات در علم الهی دلالت می‌کند، بدون آنکه کثرتی در آن مقام راه یابد.

علم الهی به جزئیات، حضوری و ذاتی است و جزئیات، خود ظهورات علم حق‌اند. ظهورات نیز اعتباری نیستند بلکه حقیقت‌اند، زیرا ظهورات حق جلوه‌های وجودی اویند. در این میان، میان علم ذاتی و علم ظهوری تمایزی دقیق برقرار است: علم ذاتی، ثابت و غیرمتغیر است؛ علم ظهوری یا فعلی، که در آیاتی چون وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ (محمد: ۳۱) و وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ (بقره: ۱۴۳) آمده، به ظهور حق در مظاهر وابسته است و از این رو متغیر و متکثر است. این دو سطح از علم، دو مرتبه از حقیقت واحدند: مرتبه ذاتی که وحدت محض است، و مرتبه ظهوری که کثرت مظاهر را دربر می‌گیرد.

اشکال از علم به غیرمتناهی نیز با همین مبنا پاسخ می‌یابد: غیرمتناهی به معنای ابهام نیست بلکه به معنای بی‌کرانگی وجود است، و علم الهی به سبب اطلاقش آن را دربر می‌گیرد. مفهوم غیرمنضبط، یعنی مبهم، در عالم وجود موجود نیست؛ هر موجود به سبب تعین، موضوع علم الهی است. محدودیت علم، به ضعف عالِم مربوط است نه به حقیقت علم.

## اسرار الهی، اسما ذاتی و مراتب تعین

اسرار الهی از اسما ذاتی متعین می‌شوند و در مراتب مختلف، اعم از کلی و جزئی، و در حضرات ربانی و مظاهر، ظهور می‌یابند. نشئات معنوی، به سبب تعین در مجالی و مظاهر، در هر مرتبه اسمی خاص به خود می‌گیرند. اسما مظهَری به مرتبه الهی اشاره دارند و اسما مظهِری به مرتبه خلقی، و این تمایز دو سطح از ظهور اسمایی را نمایان می‌سازد.

اسما ذاتی عام، که متقابلاتی چون هادی و مُضِل را دربرمی‌گیرند، به سبب کلیت و اطلاق، عین ذات‌اند؛ اما در تمایز نسبی، تأثیرات متعین دارند. نشئه معنوی، شرط تأثیر و سبب تعین است؛ بدون مرتبه و نشئه، ظهور و تأثیر ممکن نیست. باطن، بدون مرتبه ظاهر نمی‌شود، و این مرتبه خود ظهور باطن است. احدیت، مبنای ظهور واحدیت است و در ظرف واحدیت حاضر است؛ اطلاق هرگز از مقید جدا نیست.

حق، اشیاء را متعین می‌کند اما خود متعین نمی‌شود، زیرا تعین حد است و حق از هر حدی مبراست. در تقسیم‌بندی دقیق‌تر، حُکم به لحاظ الهی است، صورت به لحاظ خلقی، و روح به لحاظ مجرد از تدبیر؛ نفس با تدبیر از روح متمایز می‌شود. این مراتب، ظهور حق را در سطوح متفاوت نمایان می‌سازند.

## انسان کامل و جامعیت مظهری

انسان کامل، به سبب جامعیتش، همه مراتب و احکام را در خود دارد و در ظرف اطلاق بی‌نظیر است. آیه رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي (ص: ۳۵) بر این احاطه دلالت می‌کند؛ طلبِ ملکی که کثرت و غیریت در آن راه ندارد، یعنی ظهور تامِ اطلاق در وحدت. حق در هر شیء به‌صورت تجلی ظاهر می‌شود، اما این ظهور به تناسب ظرفیت مظهر است؛ و انسان کامل، به‌عنوان مظهر تام، همه شئون الهی را در خود جمع می‌کند.

همه ظهورات، شئون و اسما، جلوه‌های حق‌اند. حق در همه مظاهر حاضر است اما متعین به آنها نیست؛ و این اصل، که چیزی جز حق در عالم نیست، اساس وحدت وجودی در عرفان نظری است که باید از وحدت شخصی وجود در مقام تنزیه و اطلاق قدسی فهمیده شود، نه از سنخ وحدت‌های انتزاعی فلسفی.

― متن به پایان رسید.