## طلب ذاتی الهی و ظهور عینی در عرفان نظری

### مبانی هستی‌شناختی طلب ذاتی

بسم الله الرحمن الرحیم

اصل ششم از اصول مصباح‌الانس محور تبیین سرّ طلب الهی است. طلب ذاتی حق تعالی، میلی درونی و قائم به ذات برای ظهور است که عالم به واسطه آن متعین می‌شود و در مقام مظهریت حق قرار می‌گیرد. این طلب، از حالات وجودی و شؤون ذاتی حق است، نه صفتی زاید یا عرضی بر ذات. تفاوت بنیادین آن با طلبِ موجوداتِ سایر مراتب در استقلال تام آن نهفته است؛ طلب ذاتی به هیچ متعلق خارجی نیازمند نیست، زیرا در مرتبه‌ای تحق می‌یابد که غیریتی در آن راه ندارد.

آیه کریمه ﴿يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ﴾ و حدیث قدسی «فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُعْرَفَ» بر این حقیقت دلالت دارند که طلب الهی در جوهر خود عشقی ذاتی به ظهور و اظهار است. این طلب از کمال ذاتی وجودی حق سرچشمه می‌گیرد و نظریه فیض اقدس را در عرفان نظری تأیید می‌کند؛ ظهور عالم نه نتیجه غرضی خارجی، بلکه لازمه قهری کمال ذاتی است که از خود می‌تراود.

### تمایز اسمای ذاتی و اسمای کونی

طلب الهی از اسمای ذاتی حق، از قبیل حیّ، عالم و موجود، نشأت می‌گیرد. این اسما عین ذات‌اند و اتحاد تام با آن دارند. در مقابل، اسمای کونی یا فعلی به مظاهر و مراتب وجودی وابسته‌اند و از مرتبه اسمای ذاتی فاصله دارند. به همین سبب، طلبی که از اسمای ذاتی نشأت می‌گیرد استقلال تام از کثرت و ظهورات فعلی دارد، در حالی که اسمای کونی در مراتب نازله متعین می‌شوند.

علم به مطلوب که لازمه هر طلبی است، در ذات حق به صورت عین وجود و حیات محقق است. این علم ذاتی، شهود علمی ازلی حق به ذات خود است که در مقام اول‌الاوائل واقع است و مبدأ تمامی تجلیات و ظهورات قرار می‌گیرد. با این تقریر، طلب ذاتی بی‌نیاز از هر متعلق خارجی تحقق می‌یابد و با نظریه اتحاد علم و عالم و معلوم در مرتبه ذات الهی سازگار است.

### ظهورات حق و شرط معرفت

تمامی ظهورات عالم مظاهر حق‌اند، اما ادراک آن‌ها در این مقام منوط به معرفت است. بدون معرفت، این ظهورات در حجاب غفلت پنهان می‌مانند. اصل پنجم مصباح‌الانس تأکید می‌کند که حق، از حیث اسمای ذاتی، دارای اجتماع وحدانی است؛ و عارف با بصیرت معرفت، حق را در همه چیز به صورت آشکار شهود می‌کند. این شهود نتیجه همان علم شهودی ازلی است که در مرتبه احدیت تحقق یافته است.

آیه کریمه ﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ﴾ بر این حقیقت دلالت دارد که ظهور آیات الهی در آفاق و انفس واقعیتی است که اقتضای تحقق دارد، اما رؤیت آن مشروط به درجه‌ای از معرفت است. حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» نیز این نسبت را از سویی دیگر تأیید می‌کند؛ معرفت نفس که مرتبه‌ای از تجلی حق است مقدمه معرفت الهی قرار می‌گیرد. معرفت و جهل هر دو دارای مراتب و درجات‌اند و عارف و غیرعارف در ادراک ظهورات حق به همین اندازه از هم فاصله دارند.

### تجلیات جلایی، استجلایی و ظهورات خلقی

ظهورات حق به دو قسم اصلی تقسیم می‌شوند: تجلیات ذاتی که خود به جلایی و استجلایی منشعب می‌شوند، و ظهورات خلقی. تجلی جلایی ظهور مستقیم حق در مراتب عالی است، و تجلی استجلایی ظهور حق را در مظاهر نازله شامل می‌شود. ظهورات خلقی، مظاهر عالم‌اند که در ترتب مستقیم با طلب ذاتی الهی قرار دارند.

طلب ذاتی به تجلی غیبی و کمال جلایی و استجلایی منجر می‌شود. کمال جلایی ظهور ذاتی حق است که مستقیماً از ذات سرچشمه می‌گیرد، و کمال استجلایی ظهور در مظاهر است که به واسطه مراتب وجودی تحقق می‌یابد. ظهورات عالم، لوازم قهری این طلب‌اند، نه نتیجه غرضی خارجی؛ غرض مختص مراتب کونی و نقص است و در ظرف کمال ذاتی، هیچ غیریت یا غرضی راه ندارد. حدیث قدسی «کُنْتُ کَنْزًا مَخْفِيًّا» این بی‌نیازی از غرض خارجی را در بیان کنز مخفی تأیید می‌کند.

### احدیت، واحدیت و نسبت وحدت با کثرت

ظهورات در مرتبه احدیت به صورت واحد قائم‌اند، اما در ظرف عینی به جمعیّت و کثرت متعین می‌گردند. احدیت مرتبه وحدت مطلق است که هیچ تعینی در آن راه ندارد؛ کثرت و جمع در مراتب نازله‌تر پدیدار می‌شود و این انتقال نتیجه طلب ذاتی است که از حضرت جمع و وجود نشأت می‌گیرد.

پرسشی که در این مقام مطرح می‌شود این است که چگونه احدیت، که مبدأ وحدت مطلق است، منشأ کثرت و جمع می‌شود؟ کثرت تنها در ظرف ظهور عینی پدیدار می‌شود و با وحدت وجود منافاتی ندارد. کثرت ظهوریه جلوه‌ای از وحدت قدسی در مراتب نازله است، نه کثرتی حقیقی در مبدأ ذاتی.

طلب الهی با حرکت غیبیه‌ای که اقتضایی ذاتی است و از اسمای ذاتی اصلی بدون واسطه نشأت می‌گیرد، به ظهور جمع منجر می‌شود. قوت جمعیه، که ظرفیت ذاتی حق برای تجلی جملةالحقائق است، در مرتبه جامع با تباین و اختلاف متجلی می‌شود. در این مرتبه، مبدأ ظهور واحد است اما جمعیت و تفصیل در ظرف ظهور پدیدار می‌گردد.

### اشتمال کل علی کل و مراتب سه‌گانه ظهور

اشتمال کل بر کل، به معنای حضور تمامی حقایق در یکدیگر، سه مرتبه دارد. مرتبه اول ظهور آثار برخی حقایق و استهلاک سایرین است که در موجوداتی مانند سنگ و گل محقق است. مرتبه دوم ظهور همه حقایق با غلبه برخی بر دیگری است که در انسان غیرکامل دیده می‌شود؛ فردی ممکن است تنها در مقام رحمت ظاهر شود و از اقتضای خشم عاری بنماید، یا بالعکس. این عدم تعادل نتیجه محدودیت ظرفیت وجودی است. مرتبه سوم ظهور همه حقایق به تعادل است که مختص انسان کامل است.

ظهور جملةالحقائق به صور اسمایی در مرتبه جامع صورت می‌گیرد. این صور، مظاهر اسمای الهی‌اند که در مرتبه واحدیت با تباین و اختلاف متعین می‌شوند و مجموع آن‌ها کثرت ظهوریه را شکل می‌دهد.

### انسان کامل و اعتدال حقیقی

ظهورات الهی در انسان کامل به صورت اعتدال حقیقی متجلی می‌شوند، در حالی که در غیر انسان کامل به صورت غالب و مغلوب ظاهر می‌گردند. انسان کامل به دلیل جامعیت، تمامی اسما و صفات الهی را به تعادل در خود متجلی می‌سازد. آیه کریمه ﴿إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً﴾ بر مقام خلافت کبرای انسان کامل که همین جامعیت تجلی اسمایی را دربر دارد دلالت می‌کند.

مقام جمع که با ذوق محمدی (نبوی) شناخته می‌شود، مرتبه‌ای است که در آن «کل شیء فی کل شیء» محقق است. انسان کامل وحدت و کثرت را در خود جمع می‌کند و حقایق اسمایی را به صورت متعادل متجلی می‌سازد؛ این امر با نظریه جمع اضداد در عرفان نظری سازگار است.

انسان کامل به دلیل این اعتدال، قابلیت انتقال از تجلیِ قهر به تجلیِ لطف را بدون نیاز به محرک خارجی داراست. سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام این حقیقت را به صورت عینی نشان می‌دهد؛ ایشان در مقام قهر شمشیر می‌زدند و در مقام رحمت اشک می‌ریختند، هر دو بدون نیاز به محرک خارجی و از درون اقتضای ذاتی مقام جامع. این انعطاف‌پذیری نتیجه جامعیت و عمق معرفت است، نه تناقض درونی؛ مظهر تام بودن انسان کامل اقتضا می‌کند که هر اسمی به هنگام اقتضای خود بدون انکسار ظهور یابد.

### رقیقه طلبیه و شهود ازلی

منشأ طلب عشقی که از آن به رقیقه طلبیه تعبیر می‌شود، شهود علمی ازلی حق با نظر تنزیهی است. این شهود که به عنوان اول‌الاوائل جایگاه دارد، علم ذاتی حق به ذات خود است و تمامی تجلیات را در خود در بر می‌گیرد. رقیقه طلبیه از کمال ذاتی وجودی سرچشمه می‌گیرد و به ظهور عینی منجر می‌شود، بی‌آنکه غرضی خارجی در میان باشد؛ زیرا غرض از جنس نقص است و کمال ذاتی از آن مبراست.

این شهود ازلی همچنین مبنای نظریه علم الهی به اعیان ثابته در عرفان نظری است. اعیان ثابته، صور علمی اسمای الهی در حضرت علمیه‌اند که پیش از ظهور عینی در مرتبه غیب ثابت‌اند. طلب ذاتی این اعیان را از مرتبه بطون به مرتبه ظهور منتقل می‌کند و کثرت ظهوریه را در مراتب مختلف وجودی پدیدار می‌سازد.

حاصل آنکه طلب ذاتی الهی، از اسمای ذاتی نشأت گرفته، از هر متعلق خارجی مستقل است، لوازم آن ظهور عالم و تعین مراتب وجودی است، و در انسان کامل به اعتدال حقیقی و جامعیت اسمایی می‌رسد. این سیر از بطون ذاتی تا ظهور عینی، و از وحدت قدسی تا کثرت ظهوریه، محور اصلی تبیین عرفان نظری در این مقام است.

― متن به پایان رسید.