## وحدت و کثرت در مرتبه احدیة اطلاقی

### طلب ذاتی و سرآغاز ظهور

بسم الله الرحمن الرحیم

حق تعالی ذاتاً طالب ظهور است و این طلب، نه صفتی زاید بر ذات، بلکه عین اقتضای ذاتی اوست. چنین طلبی از سنخ نیاز یا انفعال نیست، بلکه از سر کمال و فیض ذاتی حق سرچشمه می‌گیرد و جداناشدنی از آن است. از همین رهگذر، طلب ذاتی حق، مبدأ تمامی ظهورات شمرده می‌شود؛ ظهوراتی که از وحدت مطلق آغاز می‌شوند و به جمعیة، یعنی کثرت در عین وحدت، انتقال می‌یابند.

این انتقال در مرتبه احدیة اطلاقی رخ می‌دهد؛ مرتبه‌ای که در آن هیچ تعینی نیست، اما میل و حرکت از یکی از حقایق ذاتی آغاز شده و به ظهور صورة الاجتماع میان سایر حقایق منجر می‌شود. این فرایند نهایتاً به ظهور صورة الجملة می‌انجامد، یعنی تجلی کامل اسما و صفات در مراتب وجودی. از این منظر، جمعیة نه به‌معنای گسست از وحدت، بلکه همان ظهور احدی در کسوت حقایق متکثر است.

### تناقض ظاهری وحدت و کثرت و پاسخ آن

پرسشی که در این مقام اجتناب‌ناپذیر می‌نماید این است که چگونه وحدت احدی، که ذاتاً از هرگونه کثرت منزه است، به جمعیة و کثرت منجر می‌شود؟ پاسخ این پرسش در تمایز میان وحدت اطلاقی و وحدت عددی نهفته است. وحدت اطلاقی، وحدتی وجودی و غیرعددی است و از این رو با شئونات متعدد منافاتی ندارد. آنچه در عالم کثرت دیده می‌شود، نه تباین و استقلال حقایق از یکدیگر، بلکه تعینات و شئونات متفاوتی است که همگی به حقیقت واحده بازمی‌گردند.

بر این اساس، کثرت تنها در ظرف ظهور ظاهری است. اصطلاحاتی نظیر کثرت، تخالف و تباین، برای تقریب به ذهن محجوب به کار می‌روند و ابزاری‌اند برای رساندن امور مقصوده به اذهان مقید به زمان و مکان. ظهورات الهی، به صورت غلبه و مغلوب در مراتب مختلف وجودی تحق می‌یابند؛ این تفاوت در شدت ظهور اسما و صفات، ناشی از مراتب وجودی مظاهر است، نه نشانه‌ای از استقلال حقایق از یکدیگر.

### ضیق عبارت در برابر سعه معنا

یکی از مسائل محوری در این بحث، نسبت میان عبارت و معناست. ادعایی که گاه مطرح می‌شود مبنی بر اینکه «العبارة لا تقصر عن المعاني»، از استحکام کافی برخوردار نیست. هر عبارتی، به سبب وابستگی به ظرف ناسوت و الفاظ متناهی، از احاطه بر معانی کوتاه می‌آید. دایره معانی اوسع از دایره عبارات است، زیرا عبارات به وضع، اصطلاح و قیود زبانی وابسته‌اند، در حالی که معنا به اعتبار تجرد و غیرمتناهی بودن، از این محدودیت‌ها مبراست.

ضیق در عبارت از محدودیت فهم مخاطب و محجوب بودن او سرچشمه می‌گیرد، نه از ناتوانی متکلم کامل. حتی اگر متکلم و مخاطب هر دو ذائق و مکاشف باشند، دایره معانی از دایره عبارات فراتر می‌رود. افزون بر این، حال مخاطب در تعیین کیفیت و نوع عبارت مؤثر است؛ بیان باید با سطح فهم مخاطب تناسب داشته باشد و فهم مشترک میان متکلم و مخاطب، مبنای شکل‌گیری عبارت است. ذائق به سبب تجربه مستقیم، معنای عمیق‌تری دریافت می‌کند، در حالی که محجوب به سطح ظاهری محدود می‌ماند.

### غیرمتناهی بودن معانی و الفاظ و نقد استدلال اعداد

در بیان غیرمتناهی بودن معانی، گاه به این استدلال متوسل شده‌اند که اعداد، به‌عنوان بخشی از معانی، غیرمتناهی‌اند. این استدلال با نقدی اساسی روبه‌روست: اعداد، به سبب وابستگی به وضع و قرارداد، بیشتر در حوزه الفاظ قرار می‌گیرند تا معانی. همچنین الفاظ نیز به سبب تراکم تصاعدی حروف و کلمات، غیرمتناهی‌اند. بنابراین غیرمتناهی بودن اعداد نمی‌تواند دلیلی بر تمایز معانی از الفاظ در این وصف باشد.

وجه تمایز اعداد از حروف، ترتب ذاتی اعداد است؛ اعداد از انضباط و نظم برخوردارند، در حالی که حروف فاقد این ترتب‌اند. این تمایز در ساحت کاربرد اجتماعی نیز آشکار است: نام‌گذاری بر اساس اعداد، نظم و انضباط بیشتری ایجاد می‌کند، در حالی که نام‌گذاری با حروف، به سبب فقدان ترتب، از انسجام کمتری برخوردار است.

درباره واضع در زبان نیز این خوانش قابل استخراج است که واضع، شخص معینی نیست؛ هر فرد بر حسب نیاز می‌تواند لفظی وضع کند. زبان از نیازهای جمعی و فردی سر برمی‌آورد و همین امر به غیرمتناهی بودن الفاظ کمک می‌رساند. ادعای متناهی بودن الفاظ، به سبب امکان ایجاد ترکیبات تصاعدی از حروف و کلمات، نادرست است؛ حتی اگر کلیات الفاظ محدود باشد، ترکیبات آن‌ها غیرمتناهی است.

غیرمتناهی بودن معانی و الفاظ، در برابر محدودیت استعداد بشری قرار می‌گیرد. آیه کریمه ﴿قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً﴾ بر این حقیقت دلالت دارد که اگر دریا را مرکب کلمات پروردگار قرار دهند، پیش از آنکه کلمات الهی به پایان رسد، دریا تمام می‌شود، هرچند همانند آن را به مدد آورند. تعبیر «نفد البحر» در این آیه به اتمام استعداد بشری اشاره دارد، نه اتمام کلمات الهی؛ انسان پیش از رسیدن به ساحل کلمات الهی، از احاطه باز می‌ماند.

### نتیجه: جمعیة به‌مثابه ظهور احدی

جمع‌بندی مباحث فوق به این تبیین می‌رسد که کثرت تنها در ظرف ظهور ظاهری است و جمعیة، همان ظهور احدی در کسوت حقایق متکثر است. تمامی ظهورات، شؤون و تعینات یک حقیقت واحدند و اصطلاحات کثرتی، تنها برای تقریب به ذهن محجوب به کار می‌روند. طلب ذاتی حق به ظهور اسما و صفات در مراتب وجودی منجر می‌شود، بی‌آنکه از وحدت مطلق کاسته گردد. استدلال‌های مطرح‌شده در باب غیرمتناهی بودن معانی و الفاظ، به سبب خلط میان این دو حوزه، نیازمند بازبینی‌اند؛ اعداد، برخلاف ادعای مطرح‌شده، از جمله الفاظ‌اند نه معانی، و هر دو به سبب تراکم تصاعدی، غیرمتناهی‌اند. ادامه این بحث در تفسیر قونوی با تفصیل بیشتری قابل پی‌گیری است.

― متن به پایان رسید.