## سیر کمال انسانی و دائرةالتمامیة

## مفهوم دائرةالتمامیة و جایگاه آن در هستی‌شناسی عرفانی

دائرةالتمامیة در ادبیات عرفان نظری به تمامیت و جامعیت وجودی دلالت دارد؛ مرتبه‌ای که انسان در آن به مقام قرب و حضور حقیقی نائل می‌گردد. این دایره تمامی کمالات را در خود متضمن است و انسان را به مظهریت تامه صفات و افعال حق بدل می‌کند. تکمیل این دایره مستلزم سیر وجودی در مراتب مختلف ظهور است که انسان را از محدودیت‌های تعیّن ناسوتی فراتر برده و به ساحت وحدت قدسی می‌رساند.

کمال انسانی با سرّ آیه شریفه أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ (طه، ۵۰) پیوند وثیقی دارد؛ این آیه بر اعطای تعیّن وجودی متناسب با هر مخلوق و هدایت آن به سوی اقتضای ذاتی‌اش دلالت می‌کند. سرّ این آیه در ظرفیت وجودی انسان برای دریافت تجلیات کمالی و انقیاد به هدایت الهی نهفته است؛ هر موجود با تعیّن وجودی خود، استعداد شکوفایی کمالات متناسب با شأن خویش را داراست. استحکام بنیاد وجودی در این مسیر ضرورتی بنیادین است؛ چه بدون استواری وجودی، حمل کمالات الهی و قیام به مظهریت آن‌ها میسّر نخواهد بود.

## ویژگی‌های وجودی انسان کامل

انسان کامل دارای ویژگی‌هایی چون قرب الهی، استجماع صفات، اقتدار عملی و نفوذ وجودی است. قرب الهی او را در مقام حضور دائم حق قرار می‌دهد، و استجماع صفات به تجمیع تمامی کمالات الهی در وجود او اشاره دارد. اقتدار عملی و نفوذ وجودی، او را به مظهریت افعال الهی نائل می‌کنند، به گونه‌ای که هر فعل او جلوه‌ای از شؤون ربوبی است.

ظرف وجودی انسان کامل دایره‌ای تام و فاقد انقطاع است. این جامعیت، او را به موجودی بدل می‌کند که تمامی مراتب وجودی را در خود متجلی ساخته و با انسجامی درونی در مسیر الهی سیر می‌کند. انسان کامل با عالم بیگانه نیست؛ به‌عنوان عقل کل عالم با تمامی مراتب وجودی در ارتباط است، و این پیوند نتیجه سیر او در عوالم مختلف است که او را به موجودی تبدیل کرده که عالم با او اُنس دارد و از او جدا نمی‌گردد.

در میان انسان‌های کامل، از محبوبین تا محبین، دور کامل وجودی محقق است. محبوبین در مقام قرب خاص الهی قرار دارند و محبین در مرتبه محبت عام به حق سیر می‌کنند. این تمایز به مراتب مختلف کمال در میان اولیاء اشاره دارد که هر یک به اقتضای شأن خود، تجلیات خاصی از اسمای الهی را متحقق می‌سازند.

## تمامیت در برابر کمال

تمامیت که در دائرةالتمامیة متجلی است، مرتبه‌ای فراتر از کمال است. کمال به فعلیت یافتن ظرفیت‌های وجودی اشاره دارد، اما تمامیت به جامعیت و فراگیری این کمال در تمامی مراتب وجودی دلالت می‌کند. آیه شریفه أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي (مائده، ۳) بر این تکمیل دلالت دارد؛ تمامیت نعمت الهی در قالب کمال انسانی محقق می‌شود و انسان را به مقصد وجودی‌اش هدایت می‌کند.

انسان کامل عوالم را می‌شناسد و عوالم نیز او را می‌شناسند. این شناخت دوسویه نتیجه سیر وجودی او در مراتب مختلف است که او را با تمامی عوالم در پیوندی ذاتی قرار داده است.

## آزادی وجودی اولیاء از تعیّن ناسوتی

اولیاء خدا به ناسوت دل نمی‌بندند، زیرا سرمایه وجودی‌شان در عوالم دیگر است. این آزادی از قیود تعیّن ناسوتی نتیجه جامعیت وجودی آنهاست که ایشان را از وابستگی به یک عالم خاص رها می‌کند. در مقابل، اهل دنیا تک‌ساحتی‌اند و با از دست دادن ناسوت، بنیان وجودی‌شان فرو می‌ریزد؛ وابستگی صرف به تعیّن ناسوتی آنان را از استثمار عوالم دیگر محروم ساخته و وجودشان را شکننده می‌کند. اولیاء در تمامی عوالم سرمایه دارند و از فقدان ناسوت متضرر نمی‌شوند.

تغافل معنوی اولیاء انصراف آگاهانه از توجه به محدودیت‌های تعیّن ناسوتی است تا تمرکز وجودی آنان بر عوالم عالی محفوظ بماند. اولیاء خدا در تمامی حالات یکسان‌اند؛ این ثبات وجودی نتیجه استقرار در مقام قرب الهی است که هیچ تغییری در احوال ظاهری، خللی در حضور معنوی‌شان ایجاد نمی‌کند.

## شهود، تمحّض و سیر حقی

انسان کامل تمامی مقامات و اطوار را شهود می‌کند؛ این شهود، درک مستقیم مراتب وجودی در سیر نزولی و صعودی است که او را به جامعیتی بی‌نظیر می‌رساند. ناسوت به دلیل تعیّن مادی حجابی بر شهود حقایق الهی ایجاد می‌کند، و انسان کامل با تعالی از این حجاب به حقیقت عوالم دست می‌یابد.

انسان کامل به تمحّض از شرک وجودی و تشکیک در مراتب وجود نائل می‌شود. تمحّض، وجود او را از هرگونه شرک و ناخالصی پاک می‌کند، و تشکیک او را در مراتب وجودی به سوی بالا سوق می‌دهد. ذات انسان کامل در تمامی مراتب و اسما سریان دارد و این سریان، نفوذ وجودی او را در عوالم مختلف آشکار می‌سازد.

انسان کامل با حق سیر می‌کند؛ این سیر حقی همراهی با سیر الهی است. کمال انسانی در طور حضرةالالوهیة محقق می‌شود؛ این مرتبه جایی است که انسان کامل به وحدت با حق می‌رسد و تمامی محدودیت‌های تعیّنی را پشت سر می‌گذارد.

خواب و خوراک مؤمن عبادت است، اما عبادت عابد ممکن است به شرک آلوده باشد. این تفاوت به خلوص نیت مؤمن بازمی‌گردد که اعمال او را با حقایق الهی هماهنگ می‌کند، در حالی که عابد ممکن است در دام توجه به غیر حق گرفتار شود.

## نقص در سیر و ساختار انسان غیرکامل

کاهش دور کامل به محدودیت و نقص در وجود انسان منجر می‌شود. هرچه ظرف وجودی انسان از جامعیت کمتری برخوردار باشد، نقص بیشتری در او پدیدار می‌گردد. فصل طینی انسان عامل هبوط اوست، نه فصل نوری؛ جنبه مادی وجود انسان او را به سوی تعیّن ناسوتی می‌کشد، در حالی که جنبه نوری، حرکت به سوی عوالم عالی را اقتضا می‌کند.

اولیاء خدا بر اساس دور وجودی خود، احکام و اسمای متفاوتی دارند؛ هر ولی مظهر اسما و احکام خاصی است که متناسب با مرتبه کمال اوست.

انسان غیرکامل مانند ترکیبی است از ذخایر وجودی متفاوت؛ برخی با غلبه کمالات و اندک نقص، و برخی دیگر با غلبه نقص و اندک کمال. این ناهمگونی، پیچیدگی وجودی انسان غیرکامل را نشان می‌دهد. عوامل مادی چون لقمه، نطفه، قبله و رزق در کمالات انسان غیرکامل مؤثرند و می‌توانند مسیر وجودی او را در جهت خیر یا نقص هدایت کنند. کمالات انسان غیرکامل به نسبت مقطوعه سیر او وابسته است؛ میزان پیشرفت در سیر وجودی تعیین‌کننده میزان کمال اوست.

زمینه‌های اجدادی چون دعا، نفرین و لقمه در وجود انسان غیرکامل به‌صورت پنهان هویت و سیر او را شکل می‌دهند. این انسان روزبه‌روز متفاوت است و تحت تأثیر این زمینه‌ها نوسانات وجودی را تجربه می‌کند. دعا و صلوات زمینه‌های منفی را صیقل می‌دهند و وجود انسان را از آثار منفی گذشته پالایش می‌کنند.

## مبدأ سلوک: شهود وحدت و اتصال به منابع الهی

سیر کمال از شهود وجود واحد و رویت اشیاء با حق آغاز می‌شود. این شهود مبدأ سلوک عرفانی است که انسان را به درک وحدت قدسی هدایت می‌کند. انسان باید اشیاء را با معیار حق بسنجد و این رویت را در خود تمرین کند؛ هر بار که اشیاء را با معیار الهی می‌نگرد، گامی در مسیر استحکام شهود وجودی برمی‌دارد.

وجود انسان باید به منابع الهی چون قرآن کریم، دعا و خیر متصل شود. این اتصال از رکود وجودی جلوگیری می‌کند؛ وجود انسان تنها با اتصال به این منابع پویا و زنده می‌ماند و از انسداد و افول مصون می‌گردد.

## نقص سیر و مراتب وجودی پایین

نقص سیر به دو نوع تقسیم می‌شود: نقص پیش از استیفای سیر و نقص متوسطین. نقص پیش از استیفا به محدودیت‌های وجودی برخی انسان‌ها پیش از آغاز سلوک اشاره دارد، و نقص متوسطین به توقف در میانه سیر کمال دلالت می‌کند.

برخی انسان‌ها به دلیل نقص پیش از استیفای سیر در مرتبه انسان حیوانی قرار دارند و از ظرفیت‌های متعالی انسانی محروم مانده‌اند. برخی انسان‌ها و حیوانات غریب‌المخرج‌اند و در صورت اندک تفاوتی در تعیّن وجودی می‌توانستند جای یکدیگر باشند؛ این نزدیکی در مراتب وجودی، مرز باریکی میان این دو را آشکار می‌کند. معاشرت با انسان‌های غریب‌المخرج خطرناک است زیرا تأثیرات وجودی آنان می‌تواند سلوک را مختل کند و سالک را از مسیر کمال منحرف سازد. هر موجود اعم از انسان یا حیوان به میزان ظرفیتش حجت الهی است؛ این اصل به حکمت الهی در توزیع ظرفیت‌های وجودی اشاره دارد.

## مخاطرات سلوک و اشتیاق انبیاء به کمال

حتی جنت نعیم نیز می‌تواند در مخاطره باشد؛ تعلق به نعمت‌های ظاهری می‌تواند مانع سیر شود و سالک را از مسیر کمال منحرف کند. اشتیاق حضرت ابراهیم در دعای رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (شعراء، ۸۳) بر طلب حکمت و الحاق به صالحین دلالت دارد؛ این دعا پروردگارا حکمتم ده و مرا به صالحین ملحق فرما اشتیاق متعالی انبیاء به کمال وجودی را آشکار می‌کند.

درخواست وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (شعراء، ۸۵) بر طلب میراث معنوی و وراثت کمالات دلالت می‌کند؛ مرا از وارثان بهشت نعیم قرار ده. الحاقی بودن حضرت ابراهیم توضیح‌دهنده این دعاهاست؛ پیوستگی او با صالحین و طلب ارتقا در سیر کمال از همین موضع سرچشمه می‌گیرد. آیه شریفه فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ (بقره، ۲۵۳) بر تفاوت مراتب انبیاء دلالت دارد؛ برخی را بر برخی دیگر برتری دادیم. این تنوع به مراتب مختلف کمال و ظهورات اسمایی متفاوت در میان انبیاء اشاره می‌کند.

― متن به پایان رسید.