متن تحقیق

اسماء و صفات الهی: تأملی در خیر و شر

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۷۱۶)

دیباچه

این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتار شماره ۷۱۶ (تاریخ ۴/۲/۱۳۹۳) از مجموعه درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، به تبیین و تحلیل عمیق موضوع خیر و شر در چارچوب معارف الهی و اسماء الحسنی می‌پردازد. خیر و شر، به‌مثابه دو مفهوم بنیادین در فلسفه، عرفان و روان‌شناسی، از دیرباز محور تأملات عالمان و حکیمان بوده‌اند.

بخش نخست: جایگاه خیر و شر در معارف الهی

اهمیت جهانی و علمی خیر و شر

خیر و شر، به‌مثابه دو رکن اساسی هستی، در کانون توجه فلسفه، الهیات و روان‌شناسی مدرن قرار دارند. این موضوع، که از نوین‌ترین مباحث علمی به‌شمار می‌رود، در محیط‌های سنتی و غیرعلمی کمتر مورد پیگیری قرار گرفته است. فقدان توجه به این مسئله در چنین فضاهایی، به‌سان غفلت از گوهری گران‌بها در میان خاکستر است. خیر و شر، نه‌تنها در تحلیل رفتار انسانی، بلکه در فهم نظام هستی و تجلی صفات الهی، نقشی محوری دارند. این دیدگاه، دعوتی است به بازاندیشی در روش‌های سنتی و بهره‌گیری از علوم نوین برای تبیین معارف الهی.

امتزاج خیر و شر در هستی

در نظام آفرینش، هیچ شری وجود ندارد که خالی از خیر باشد. خیرات، نه‌تنها در حاشیه شرور، بلکه در متن و ذات آن‌ها ریشه دوانده‌اند. به‌سان گلی که در میان خارها می‌روید، خیر در دل شر نهفته است و این امتزاج، قانونی عام در همه پدیده‌های هستی است. حتی شروری چون فساد، ظلم یا مرگ، در بطن خود خیراتی چون تجربه، بیداری یا انتقال به حیات ابدی را نهان دارند. به‌طور مشابه، خیرات نیز ممکن است در ظاهر یا باطن، حاوی شرور باشند. این نگاه، ریشه در حکمت الهی دارد که همه پدیده‌ها را جلوه‌ای از اسماء و صفات حق‌تعالی می‌داند.

تمثیل گل و خار

برخلاف گل و خار که خار در اطراف گل قرار دارد، در شرور، خیرات در متن و ذات آن‌ها حضور دارند. این تفاوت، به پیچیدگی رابطه خیر و شر اشاره دارد. اگر گل، خیر باشد و خار، شر، در نظام هستی، خیر نه‌تنها در کنار شر، بلکه در قلب آن شکوفا می‌شود. این حقیقت، در همه موجودات، از انسان و حیوان تا جنگل و دریا، قابل‌مشاهده است. برای نمونه، بیماری، که شری ظاهری است، خیراتی چون صبر، خودآگاهی یا توکل را در انسان بیدار می‌کند.

بخش دوم: گرایش‌های انسانی و خیرات ظاهری

رفتار زنبور عسل و انسان

انسان، به‌سان زنبور عسل که شهد را از گل‌ها استخراج می‌کند، در پی یافتن خیر در هر پدیده‌ای است. این گرایش، حقیقتی فلسفی است که ریشه در فطرت خیرخواه انسان دارد. زنبور عسل، حتی از گلی که بر پشکل روییده، شهد می‌گیرد؛ انسان نیز، حتی در شرور، به دنبال خیر ظاهری است، مانند کسب منفعت از ظلم یا لذت از گناه. این رفتار، نشان‌دهنده تمایل ذاتی انسان به خیر است، هرچند گاه به خیرات ظاهری محدود می‌شود.

ظاهرگرایی قوای انسانی

قوای اصلی انسان، مانند عقل، فکر و دین، در حالت اولیه، صوری و ظاهری‌اند. انسان، دین را برای کسب نفع، خدا را برای سود و نان را برای لذت می‌جوید. این گرایش ظاهری، به‌مثابه جویباری است که در سطح زمین جاری است، اما به ژرفای چشمه‌های باطنی راه نمی‌یابد. قوای باطنی، مانند حکمت، عرفان و عشق الهی، در اکثر انسان‌ها خفته می‌مانند و فعال نمی‌شوند.

محدودیت ظرفیت‌های انسانی

نود تا نودوپنج درصد ظرفیت‌های وجودی انسان، به‌سان گنجی مدفون، فعال نمی‌شوند. انسان‌ها، با سه تا هشت درصد از توانایی‌های خود، زندگی را آغاز و به پایان می‌برند. این محدودیت، به‌مثابه کشتی‌ای است که با اندکی بادبان، در اقیانوس بی‌کران هستی سیر می‌کند، بی‌آنکه به عمق آن راه یابد. این حقیقت، ضرورت خودسازی و کوشش برای فعال‌سازی قوای باطنی را گوشزد می‌کند.

شواهد قرآنی ظاهرگرایی

قرآن کریم، در آیاتی چون أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (یونس: ۳۶)، أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (انعام: ۱۱۱) و أَكْثَرُهُمْ كَارِهُونَ، به محدودیت معرفتی و گرایش ظاهری اکثریت انسان‌ها اشاره دارد.

ترجمه فولادوند: «بیشترشان تعقل نمی‌کنند»، «بیشترشان نمی‌دانند»، «بیشترشان کراهت دارند.»
این آیات، به‌سان آینه‌ای، حقیقت وجودی انسان را بازمی‌تابانند که در غفلت از عقل و علم عمیق، به ظواهر دل بسته است.

خیر ظاهری شرور

شرور، به دلیل خیر ظاهری، انسان را به سوی خود می‌کشانند. انسان، که قوایش صوری است، به این خیرات ظاهری، مانند لذت یا منفعت، گرایش می‌یابد. این گرایش، به‌مثابه پروانه‌ای است که به سوی نور شمع پرواز می‌کند، بی‌آنکه از سوختن خود آگاه باشد.

بخش سوم: اقلیت برگزیده و خیرات باطنی

اقلیت شاکر و کمال‌جو

تنها اقلیتی، که قرآن کریم از آن‌ها به‌عنوان قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (سبأ: ۱۳) یاد می‌کند، به خیرات باطنی گرایش دارند.

ترجمه فولادوند: «اندکی از بندگانم شاکرند.»
این گروه، به‌سان ستارگان درخشان در آسمان تاریک، فراتر از ظواهر، به سوی کمال الهی گام برمی‌دارند.

سهولت شرور و دشواری خیرات

شرور، به دلیل خیر ظاهری، نیازی به معلم ندارند. حتی کودکان، بدون آموزش، به شرور، مانند گرفتن اشیا از دیگران، گرایش دارند. در مقابل، خیرات باطنی، به‌سان کوهی بلند، نیازمند کوشش، مربی و هدایت‌اند. این تفاوت، به‌مثابه فرق میان راه هموار و پرتگاه‌دار است.

تمثیل کودکان و پستانک

کودکان دوقلو، در سنین چهار تا پنج‌ماهگی، بدون خشم یا دعوا، پستانک را از یکدیگر می‌گیرند. این رفتار، به‌سان جویباری زلال، نشان‌دهنده گرایش غریزی به خیر ظاهری (لذت) است، پیش از فعال‌شدن قوای خشم. با رشد کودک، در یک‌سالگی، قوای خشم بیدار می‌شود و رفتارهای رقابتی، مانند دعوا بر سر پستانک، ظاهر می‌گردد. این تحول، به‌مثابه بیداری غریزه‌ای است که در نهاد انسان نهفته است.

بخش چهارم: کوشش و خودسازی در راه خیر

خیرات و ضرورت کوشش

خیرات، به‌سان ورزش کوششی در برابر ورزش سرعتی، نیازمند تلاش و هدایت‌اند. ورزش کوششی، بدن را تقویت می‌کند، اما ورزش سرعتی، ممکن است به آن آسیب رساند. خیرات نیز، بدون مربی و روش صحیح، به شر تبدیل می‌شوند. این تمثیل، به اهمیت هدایت الهی و خودسازی در دستیابی به خیرات اشاره دارد.

خودشناسی و شناخت ظرفیت‌ها

انسان باید ظرفیت‌های خود را بشناسد، چنان‌که حدیث شریف می‌فرماید: رَحِمَ اللَّهُ امْرَءً عَرَفَ قَدْرَهُ. خودشناسی، به‌سان کلیدی است که درهای گنجینه وجود را می‌گشاید. بدون شناخت ظرفیت‌ها، خیرات دست‌نیافتنی‌اند.

نقد گمان‌های کاذب

انسان‌ها، گاه خود را بیش از حد توانشان تصور می‌کنند و گمان می‌برند به کمال رسیده‌اند. این گمان کاذب، به‌سان سرابی است که تشنه را به سوی خود می‌کشاند، بی‌آنکه آبی در کار باشد. خودشناسی، انسان را از این توهم رها می‌سازد.

نسبیت خیر و شر

خیر و شر، نسبی‌اند. حق، برای اهل باطل تلخ و برای اهل حق شیرین است. باطل، برای اهل باطل شیرین و برای اهل حق تلخ است. این نسبیت، به‌سان آیینه‌ای است که حقیقت را بر اساس دیدگاه انسان بازمی‌تاباند. حق، برای اهل حق، چون شهد گواراست، اما برای اهل باطل، چون زهر تلخ.

بخش پنجم: نقش هدایت الهی در خیرات

نقش انبیا و اولیا

انبیا، اولیا، قرآن کریم و نماز، به‌سان مشعل‌هایی در تاریکی، برای فعال‌سازی کوشش انسان و بازکردن یخ‌های وجودی او آمده‌اند. این ابزارها، انسان را به سوی خیرات باطنی هدایت می‌کنند. بدون این هدایت، انسان در ظواهر گرفتار می‌ماند.

تمثیل زنبور عسل و شرور

زنبور عسل، حتی از گل‌های روی پشکل، شهد می‌گیرد. انسان نیز، در شرور، به دنبال خیر ظاهری است. این تمثیل، به گرایش ذاتی انسان به خیر اشاره دارد، هرچند گاه این خیر، ظاهری و فریبنده است.

تنوع انسان‌ها

انسان‌ها، به‌فرموده قرآن کریم، خَلَقْنَاكُمْ أَطْوَارًا (نوح: ۱۴) آفریده شده‌اند.

ترجمه فولادوند: «شما را به‌صورت مراحل مختلف آفریدیم.»
برخی دنیایی، برخی فدایی، برخی عاشق و برخی عاقل‌اند. اکثریت، هوس‌محور و ظاهرگرا هستند. این تنوع، به‌سان باغی است که هر درختی میوه‌ای خاص دارد.

دسته‌بندی انسان‌ها

انسان‌ها به چهار دسته تقسیم می‌شوند: محبوبین، محبین، عادین و درم‌و‌داغون. اکثریت (یک میلیارد) در دسته درم‌و‌داغون قرار دارند. این گروه، به‌سان خاکستر سردی است که از آتش کمال بی‌بهره مانده‌اند. محبوبین و محبین، به‌سان گوهرهای درخشان، در پی خیرات باطنی‌اند.

نقد واجبات و نوافل

واجبات، مانند هفده رکعت نماز، برای کنترل نفس حیوانی انسان وضع شده‌اند. نوافل، برای محبین و محبوبین است که کوشش بیشتری دارند. واجبات، به‌سان افسار گاوی وحشی، نفس را مهار می‌کنند، اما نوافل، به‌سان بال‌هایی، روح را به سوی آسمان می‌برند.

بخش ششم: شواهد قرآنی و محدودیت‌های معرفتی

آیات سوره جن

قرآن کریم، در سوره جن، به محدودیت‌های معرفتی انسان و جن اشاره دارد:

وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا (جن: ۹)

ترجمه فولادوند: «ما در آن جایگاه‌هایی برای شنیدن می‌نشستیم، اما اکنون هرکس گوش فرا دهد، شهابی در کمین می‌یابد.»

وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا (جن: ۱۰)

ترجمه فولادوند: «ما نمی‌دانیم آیا برای کسانی که در زمین‌اند شر اراده شده یا پروردگارشان برایشان رشد خواسته است.»
این آیات، به‌سان نوری در تاریکی، محدودیت‌های معرفتی موجودات را روشن می‌کنند.

گمان کاذب جن‌ها

جن‌ها گمان می‌کردند که انسان و جن به خدا دروغ نمی‌گویند: وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا (جن: ۵).

ترجمه فولادوند: «ما گمان می‌کردیم که انسان و جن بر خدا دروغ نمی‌گویند.»
این گمان، به‌سان ساده‌لوحی کودکی است که هنوز به پیچیدگی‌های جهان آگاه نشده است.

پناه‌بردن انسان به جن

برخی انسان‌ها به جن‌ها پناه می‌برند، اما این کار به زیانشان تمام می‌شود: وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا (جن: ۶).

ترجمه فولادوند: «مردانی از انسان به مردانی از جن پناه می‌بردند، پس بر نادانی‌شان افزودند.»
این رفتار، به‌سان پناه‌بردن به سرابی است که تشنگی را دوچندان می‌کند.

محدودیت‌های جن‌ها

جن‌ها، اگرچه در قدرت ظاهری برترند، در درک و ادراک، از انسان ضعیف‌ترند. انسان‌هایی که به جن‌ها پناه می‌برند، به‌سان کسانی‌اند که گوهری گران‌بها را با خاکستر معاوضه می‌کنند.

نقد گرایش به جادو و سحر

گرایش به جادو و سحر، اغلب به زیان انسان تمام می‌شود و او را به سوی نابودی می‌کشاند. این رفتار، به‌سان نوشیدن زهری است که در جام زرین سرو شده باشد.

بخش هفتم: جمع‌بندی و تأملات نهایی

خیر و شر، به‌مثابه دو بال پرنده هستی، در هم تنیده‌اند. انسان، به دلیل گرایش ظاهری، به خیرات شرور دل می‌بندد، اما خیرات باطنی، نیازمند کوشش، هدایت و خودشناسی‌اند. قرآن کریم، با آیاتی چون سوره جن، محدودیت‌های معرفتی انسان و جن را روشن می‌سازد و بر ضرورت خودآزمایی تأکید دارد. انبیا و اولیا، به‌سان باغبانانی، انسان را به سوی باغ کمال هدایت می‌کنند. این نوشتار، دعوتی است به تأمل در حقیقت وجودی انسان و کوشش برای دستیابی به خیرات ابدی.