متن تحقیق

تحلیل فقهی روایات نهی از قیام و تبیین رابطه آن با ولایت فقیه در زمان غیبت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۲)

مقدمه: تبیین فقهی قیام در پرتو روایات و ولایت فقیه

مباحث فقهی مرتبط با قیام در زمان غیبت، از جمله موضوعاتی است که در تاریخ تشیع، همواره محل تأمل و تدقیق بوده است. روایات متعددی که از قیام پیش از ظهور قائم (عج) نهی می‌کنند، در نگاه نخست، ممکن است با اصل تشکیل حکومت اسلامی و ولایت فقیه در زمان غیبت ناسازگار به نظر آیند. با این حال، بررسی دقیق این روایات نشان می‌دهد که نه تنها منافاتی میان این دو وجود ندارد، بلکه این روایات، با تبیین شرایط خاص قیام مشروع، بر ضرورت شایسته‌سالاری، تقوای الهی و انتظار فعال در زمان غیبت تأکید دارند..

بخش نخست: حقیقت روایات نهی از قیام

وحدت لسان روایات و تمرکز بر قیام نامشروع

روایات نهی از قیام پیش از ظهور قائم (عج)، با زبانی یکپارچه و هماهنگ، بر یک حقیقت بنیادین تأکید دارند: نهی از قیام‌هایی که با ادعای جایگزینی یا پیشی گرفتن بر قیام مختص به امام زمان (عج) انجام می‌شوند. این روایات، قیام‌هایی را محکوم می‌کنند که بدون اذن شرعی و با ادعای استقلال یا مهدویت شکل گیرند. این وحدت لسان، همانند نغمه‌ای واحد در سمفونی معارف اهل بیت (ع)، نشان‌دهنده تمرکز بر جلوگیری از انحراف در مسیر انتظار ظهور است. این روایات، به‌ویژه بر قیام‌هایی که با ادعای حل نهایی مشکلات دینی یا اتمام کار دین صورت می‌گیرند، خط بطلان می‌کشند، زیرا چنین ادعاهایی، در حقیقت، انکار مقام امامت و قیام خاص قائم (عج) است که در اعتقاد شیعه، جایگاهی بی‌بدیل دارد.

تمایز قیام قائم (عج) با قیام‌های دیگر

قیام قائم (عج)، به‌سان خورشیدی در آسمان معارف شیعه، قیامی خاص با ویژگی‌های تکوینی و معین است که با هیچ قیام دیگری قابل قیاس نیست. این قیام، با علائم محتومی نظیر خروج سفیانی و ویژگی‌های مشخصی مانند نسب و خصوصیات معین همراه است. هرگونه ادعای قیام مشابه، به دلیل فقدان این شرایط، نامشروع و باطل است. این ویژگی‌های تکوینی، مانند کلیدی منحصربه‌فرد برای گشودن قفل ظهور، از هرگونه جعل و تحریف مصون هستند و مانع از آن می‌شوند که فردی بتواند با ادعای کاذب، خود را مصداق قائم (عج) معرفی کند.

رفتار ائمه (ع) در زمان حضور

ائمه معصومین (ع)، با علم به عدم امکان ظهور پیش از غیبت، از هرگونه قیام خودداری کرده و به تعلیل شرایط و صبر در برابر شبهات پرداختند. این رفتار، همانند سکان‌داری کشتی در طوفان، نشان‌دهنده حکمت و تدبیر ایشان در حفظ دین و شیعیان بود. برخی افراد در زمان ائمه (ع)، به اشتباه تصور می‌کردند که قیامی خاص باید رخ دهد، اما ائمه (ع) با رد این سوءتفاهم‌ها، بر ضرورت انتظار شرایط محتوم تأکید داشتند. این صبر و طمانینه، به‌سان سپری در برابر هجوم دشمنان، عصمت و طهارت شیعه را حفظ کرد و از نابودی آن جلوگیری نمود.

قیام‌های پیش از غیبت و محدودیت زمانی روایات

روایات نهی از قیام، عمدتاً به زمان حضور ائمه (ع) مربوط هستند و به شرایط پس از غیبت تعمیم نمی‌یابند. این روایات، در بستر تاریخی خاصی صادر شده‌اند که در آن، قیام‌های بدون اذن معصوم، به بازیچه شدن دین و نابودی شیعیان منجر می‌شد. این محدودیت زمانی، مانند خطوط مرزی که قلمرو را مشخص می‌کنند، نشان می‌دهد که این روایات، به قیام‌های نامشروع پیش از غیبت اشاره دارند و نه به وظایف مؤمنین در زمان غیبت، مانند تشکیل حکومت دینی.

بخش دوم: رابطه روایات نهی از قیام با ولایت فقیه

عدم منافات با ولایت فقیه

روایات نهی از قیام، هیچ‌گونه منافاتی با اصل ولایت فقیه، تشکیل حکومت دینی و اجرای احکام الهی ندارند. این روایات، مانند چراغی که مسیر را روشن می‌کند، بر نهی از قیام‌های نامشروع با ادعای مهدویت تمرکز دارند و نه بر جلوگیری از اجرای احکام دینی یا تشکیل حکومتی مبتنی بر شریعت. ولایت فقیه، به‌سان پلی است که جامعه اسلامی را در زمان غیبت به سوی اجرای احکام الهی هدایت می‌کند، و این روایات، به‌هیچ‌وجه مانع از این تکلیف شرعی نیستند.

دشواری‌های اجرای احکام در زمان غیبت

اجرای احکام دینی در زمان غیبت، به دلیل موانع اجتماعی و سیاسی، با دشواری‌های فراوانی همراه است. این مشکلات، مانند خارهایی در مسیر گلستان دین، از قدرت نیروهای مخالف و شیطان سرچشمه می‌گیرند. با این حال، این دشواری‌ها، تکلیف تشکیل حکومت دینی و اجرای احکام را ساقط نمی‌کنند. همانند باغبانی که با وجود سختی‌ها، به پرورش گل‌ها ادامه می‌دهد، مؤمنین نیز مکلف به تلاش برای تحقق احکام الهی هستند، هرچند با موانع متعدد روبه‌رو شوند.

تفاوت نهی از قیام با مقاومت در برابر ظلم

روایات نهی از قیام، به معنای نهی از مقاومت در برابر ظلم یا دفاع از دین نیستند. این روایات، مانند علائمی که مسیر را از بیراهه جدا می‌کنند، تنها قیام‌های نامشروع با ادعای مهدویت را هدف قرار داده‌اند. مقاومت در برابر ظلم و تلاش برای حفظ دین، به‌سان آبی است که درخت ایمان را سیراب می‌کند، و این روایات، به‌هیچ‌وجه مانع از این تکلیف شرعی نمی‌شوند.

شایسته‌سالاری در اداره امور

روایات، بر اهمیت شایسته‌سالاری در اداره امور تأکید دارند، حتی در اموری به ظاهر ساده مانند چوپانی گوسفندان. این اصل، مانند ستاره‌ای در آسمان هدایت، نشان می‌دهد که در هر مسئولیت، شایسته‌ترین فرد باید انتخاب شود. اگر چوپانی شایسته‌تر از چوپان فعلی یافت شد، باید گله به او سپرده شود، و این امر، تمثیلی است از ضرورت انتخاب شایسته‌ترین افراد برای اداره شئون اجتماعی.

ولایت فقیه و شایسته‌سالاری

ولایت فقیه، به‌سان آیینه‌ای که نور معصوم را بازمی‌تاباند، بر شایسته‌سالاری استوار است. این اصل، مانند جریانی زلال، از روایاتی سرچشمه می‌گیرد که بر سپردن امور به شایسته‌ترین افراد تأکید دارند. اگر فقیهی شایسته‌تر یافت شد، باید جایگزین فقیه فعلی شود، و این جایگزینی، با رعایت احترام و حقوق فقیه پیشین انجام می‌گیرد. این دیدگاه، از هرگونه خودمحوری یا حفظ سمت به دلایل غیرشرعی جلوگیری می‌کند.

عدم مادام‌العمر بودن رهبری

رهبری در نظام ولایت فقیه، مادام‌العمر نیست و به وجود شرایطی مانند عقل، ایمان، کفایت و عدالت وابسته است. این اصل، مانند درختی که تنها با ریشه‌های سالم بارور می‌ماند، نشان‌دهنده ضرورت ارزیابی مستمر شرایط رهبری است. اگر این شرایط از بین روند یا فقیهی شایسته‌تر یافت شود، جایگزینی او واجب است. خبرگان، به‌سان نگهبانانی هوشیار، وظیفه دارند این شرایط را بررسی کرده و در صورت لزوم، اقدام به جایگزینی کنند.

نقش تقوا و قانون‌گرایی

روایت از امام صادق (ع) نقل می‌کند: عَلَيْكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ، یعنی بر شما باد به تقوای الهی. تقوا، مانند مشعلی که تاریکی را می‌زداید، محور اداره امور جامعه اسلامی است. قانون دینی، خود تجلی تقواست، و اجرای آن، تنها زمانی ارزشمند است که با نیت قربت به خدا همراه باشد. عدالت، به‌سان ترازویی دقیق، به معنای گفتن حق است، حتی اگر به زیان خود فرد باشد. این اصل، مانند جویباری که زمین را سیراب می‌کند، از هرگونه کجروی در اداره جامعه جلوگیری می‌کند.

نمونه قانون‌گرایی پیامبر (ص)

پیامبر اکرم (ص)، به‌سان قله‌ای رفیع در قانون‌گرایی، فرمودند که هرکس حقی از ایشان طلب دارد، باید آن را بگیرد، حتی اگر شلاق باشد. این رفتار، مانند آیینه‌ای که حقیقت را بی‌هیچ تحریفی نشان می‌دهد، الگویی بی‌نظیر از عدالت و قانون‌گرایی ارائه می‌کند. این نمونه، نشان‌دهنده التزام بی‌چون‌وچرا به حق و قانون است، حتی در برابر خود پیامبر (ص).

بخش سوم: تحلیل روایات خاص و تبیین معارف

روایت امام سجاد (ع) و نهی از قیام ائمه

امام سجاد (ع) می‌فرمایند: وَاللَّهِ لَا يَخْرُجُ أَحَدٌ مِنَّا قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ إِلَّا كَانَ مِثْلَهُ كَمِثْلِ فَرْخٍ طَارَ مِنْ وَكْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَصْحَبَ جَنَاحَاهُ فَأَخَذَهُ الصِّبْيَانُ فَعَبَثُوا بِهِ، یعنی به خدا سوگند، هیچ‌یک از ما (ائمه) پیش از خروج قائم قیام نمی‌کند، مگر اینکه مانند جوجه‌ای باشد که پیش از بال‌گشودن از لانه‌اش پریده و کودکان او را گرفته و با او بازی کنند. این روایت، مانند نگینی در تاج معارف اهل بیت (ع)، بر عدم جواز قیام ائمه پیش از قیام قائم تأکید دارد. این قیام‌های بی‌موقع، به بازیچه شدن دین و نابودی شیعیان منجر می‌شد.

روایت صدیر صیرفی و دستور به صبر

امام صادق (ع) به صدیر صیرفی می‌فرمایند: الْزَمْ بَيْتَكَ وَكُنْ حَلْسًا مِنْ أَحْلَاسِهِ وَاسْكُنْ مَا سَكَنَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، یعنی در خانه‌ات بمان و مانند فرش خانه باش و مانند شب و روز آرام باش. این دستور، مانند نسیمی که آرامش را به ارمغان می‌آورد، بر ضرورت صبر و انتظار تا تحقق علائم محتوم تأکید دارد. همچنین فرمودند: فَإِذَا بَلَغَكَ أَنَّ السُّفْيَانِيَّ قَدْ خَرَجَ فَارْحَلْ إِلَيْنَا وَلَوْ عَلَى رِجْلِكَ، یعنی هنگامی که شنیدی سفیانی خروج کرده، به سوی ما بیا، حتی اگر پیاده باشی. این کلام، مانند مشعلی در تاریکی، مسیر انتظار فعال را روشن می‌سازد.

هلاک شتاب‌زدگان

امام باقر (ع) می‌فرمایند: هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، یعنی شتاب‌زدگان هلاک شدند. این روایت، مانند هشداری در دل طوفان، بر خطر عجله در قیام بدون تحقق شرایط محتوم تأکید دارد. شتاب‌زدگی، مانند گام نهادن در باتلاق، به نابودی و گمراهی منجر می‌شود.

وعده فرج برای صابران

امام باقر (ع) می‌فرمایند: أَتَرَى قَوْمًا حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى اللَّهِ لَا يَجْعَلُ لَهُمْ فَرَجًا، یعنی آیا می‌پنداری کسانی که خود را برای خدا حبس کنند، خدا برایشان فرج قرار نمی‌دهد؟ این وعده، مانند بارانی که زمین خشک را سیراب می‌کند، بر پاداش صبر و انتظار تأکید دارد. هرچند زمان فرج نامعلوم است، اما این وعده الهی، دل‌های مؤمنین را به امید زنده نگه می‌دارد.

نهی از پرچم‌های نامشروع

روایت می‌فرماید: كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، یعنی هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است که به جای خدا پرستیده می‌شود. این روایت، مانند خطی سرخ که مرز حق و باطل را جدا می‌کند، بر نهی از پرچم‌های نامشروع با ادعای مهدویت تأکید دارد. این کلام، شامل پرچم‌های عزاداری یا حکومتی مشروع نمی‌شود، بلکه به قیام‌های مستقل از اذن معصوم اشاره دارد.

صبر به‌عنوان جهاد

امام صادق (ع) می‌فرمایند: مَا كَانَ عَبْدٌ لِيَحْبِسَ نَفْسَهُ عَلَى اللَّهِ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ، یعنی هیچ بنده‌ای نفس خود را برای خدا حبس نکند، مگر اینکه خدا او را به بهشت برد. این کلام، مانند گوهر درخشانی در صدف معارف، صبر در زمان غیبت را نوعی جهاد فی سبیل الله معرفی می‌کند. صبر و خانه‌نشینی در شرایط نبود امکان قیام، مانند بذری است که در زمین انتظار کاشته می‌شود و ثمره آن، بهشت الهی است.

بخش چهارم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

روایات نهی از قیام، مانند نوری که از دل تاریکی می‌تابد، مسیر انتظار فعال و وظایف مؤمنین در زمان غیبت را روشن می‌سازند. این روایات، با تأکید بر قیام خاص قائم (عج) و علائم محتوم آن، از هرگونه شتاب‌زدگی و قیام نامشروع جلوگیری می‌کنند. در عین حال، این روایات، هیچ‌گونه منافاتی با تکلیف تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام الهی تحت ولایت فقیه ندارند. ولایت فقیه، به‌سان چراغی در مسیر غیبت، جامعه را به سوی عدالت و اجرای شریعت هدایت می‌کند. شایسته‌سالاری، تقوای الهی و قانون‌گرایی، مانند ستون‌هایی استوار، بنیان این نظام را تشکیل می‌دهند. خبرگان، به‌عنوان نگهبانان این نظام، موظف به نظارت مستمر بر شرایط رهبری هستند تا از هرگونه انحراف یا استبداد جلوگیری شود. صبر و انتظار، مانند دو بال برای پرواز به سوی ظهور، مؤمنین را در مسیر حفظ دیانت و آمادگی برای قیام قائم یاری می‌رسانند. این درس‌گفتار، مانند نقشه‌ای دقیق، راه را برای فهمی عمیق‌تر از وظایف فقهی و شرعی در زمان غیبت هموار می‌سازد.