متن تحقیق

ولایت عام استغراقی فقها در زمان غیبت: تبیین فقهی و پاسخ به شبهات

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه شصت)

دیباچه: زمینه‌سازی بحث ولایت فقها در زمان غیبت

ولایت فقیه، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم فقه شیعه در زمان غیبت، نقشی محوری در حفظ نظم دینی و اجتماعی ایفا می‌کند. این مفهوم، که ریشه در نصب الهی فقها دارد، در پی آن است که خلأ ناشی از غیبت امام معصوم (ع) را پر کرده و شئون اجتماعی و دینی جامعه را سامان بخشد. درس‌گفتار حاضر، با تمرکز بر قول اول از اقوال پنج‌گانه در باب ولایت فقیه، یعنی ولایت عام استغراقی، به تبیین این دیدگاه می‌پردازد که همه فقهای واجد شرایط از نصب الهی برخوردارند و این نصب، به‌صورت فعّال و بدون قید اعلمیت، برای ایشان ثابت است.

بخش نخست: تبیین ولایت عام استغراقی فقها

مفهوم ولایت عام استغراقی

ولایت عام استغراقی، به معنای برخورداری همه فقهای واجد شرایط از نصب الهی و فعّال در زمان غیبت است. این دیدگاه، که در زمره اقوال پنج‌گانه در باب ولایت فقیه قرار دارد، بر این اصل استوار است که تمامی فقهای عادل و واجد شرایط، به‌طور هم‌زمان از سوی شارع مقدس منصوب شده‌اند و این نصب، بدون نیاز به قیود اضافی نظیر اعلمیت، برای ایشان فعلیت دارد. به‌بیان دیگر، هر فقیه واجد شرایط، به‌سان چشمه‌ای جوشان از ولایت الهی، آماده است تا در شئون اجتماعی و دینی، بر اساس ضرورت، دخالت کند.

نقد اعلمیت به‌عنوان معیار تعین ولایت

یکی از محورهای اصلی این بحث، نفی اعلمیت به‌عنوان معیاری برای تعین ولایت فقیه است. برخی گمان می‌برند که در میان فقهای منصوب، تنها فقیه اعلم می‌تواند ولایت را اعمال کند و دیگران، تا زمان حضور اعلم، از این حق محروم‌اند. اما این دیدگاه، به دو دلیل مورد نقد قرار می‌گیرد: نخست، فقدان دلیل شرعی معتبر که ولایت را منحصر به اعلم کند؛ دوم، ابهام در مفهوم اعلمیت. اعلمیت، به‌دلیل تنوع علوم فقهی، اصولی، رجالی و دیگر حوزه‌های معرفتی، مفهومی مجمل است. آیا اعلم کسی است که در فقه، اصول، رجال یا دیگر علوم برتری دارد؟ آیا می‌توان فقیهی یافت که در همه این علوم به‌طور مطلق اعلم باشد؟ این ابهام، کاربرد اعلمیت را به‌عنوان معیاری برای تعین ولایت، غیرممکن می‌سازد.

به‌سان باغی پر از درختان گوناگون، هر فقیه ممکن است در شاخه‌ای از علوم دینی برتری داشته باشد، اما هیچ‌یک به‌تنهایی نمی‌تواند مدعی برتری مطلق باشد. از این‌رو، محدود کردن ولایت به اعلم، مانند آن است که از میان باغی پر از گل‌های رنگارنگ، تنها یک گل را شایسته چیدن بدانیم، درحالی‌که همه گل‌ها، به‌فراخور، زیبایی و عطر خود را دارند.

جمع‌بندی بخش نخست

ولایت عام استغراقی، با تأکید بر نصب الهی و فعّال همه فقهای واجد شرایط، نظامی فراگیر و پویا را برای مدیریت شئون اجتماعی و دینی در زمان غیبت ارائه می‌دهد. نفی اعلمیت به‌عنوان معیار تعین ولایت، نشان‌دهنده جامعیت این دیدگاه است که هر فقیه واجد شرایط، به‌سان مشعلی فروزان، می‌تواند در جایگاه خود، نور ولایت را به جامعه بتاباند. این بخش، با تبیین این دو اصل، زمینه را برای بررسی اشکال هرج‌ومرج و پاسخ به آن فراهم می‌کند.

بخش دوم: اشکال هرج‌ومرج و پاسخ به آن

بیان اشکال هرج‌ومرج

برخی از متأخرین، با استناد به تعدد فقهای منصوب در ولایت عام استغراقی، مدعی‌اند که این دیدگاه به هرج‌ومرج منجر می‌شود. به باور ایشان، اگر همه فقها به‌طور هم‌زمان از ولایت فعّال برخوردار باشند، امکان تعارض در تصمیم‌گیری‌ها و دخالت‌های متعارض، نظم اجتماعی را برهم می‌زند. به‌عنوان مثال، ممکن است یک فقیه حکمی صادر کند و فقیه دیگر آن را نقض نماید، یا یکی امری را واجب بداند و دیگری آن را ممنوع سازد. این تعارض، به‌گمان ایشان، به بی‌نظمی و آشوب می‌انجامد.

رد اشکال هرج‌ومرج با قید لزوم

پاسخ به این اشکال، بر اصل لزوم و ضرورت در اعمال ولایت استوار است. ولایت فقها، هرچند به‌صورت عام و استغراقی برای همه فقهای واجد شرایط ثابت است، اما اعمال آن مشروط به وجود موضوع و ضرورت است. مانند پارچی پر از آب که برای پر کردن لیوانی استفاده می‌شود، فقیه تنها به‌اندازه نیاز و ضرورت از ولایت خود بهره می‌گیرد. اگر لیوان پر شده باشد، ریختن آب بیشتر نه‌تنها بی‌فایده است، بلکه به هدررفت آب می‌انجامد. به همین ترتیب، وقتی فقیهی در موضوعی خاص دخالت کرد و آن را به سرانجام رساند، فقیه دیگر نمی‌تواند در همان موضوع دخالت کند، زیرا موضوع اشباع شده و لزومی برای دخالت ثانوی باقی نمی‌ماند.

به‌عنوان مثال، اگر در روستایی فقیهی سرپرستی یتیمی را بر عهده گیرد، فقیه دیگر نمی‌تواند در این امر دخالت کند، زیرا موضوع به‌طور کامل اشباع شده است. این قید لزوم، مانند کلیدی است که درهای بی‌نظمی را قفل می‌کند و نظم را به جامعه بازمی‌گرداند.

تشبیه به واجب کفایی

برای تبیین بهتر این اصل، ولایت فقها به واجب کفایی تشبیه شده است. در واجب کفایی، مانند تطهیر مسجد نجس‌شده، اگر یک نفر تکلیف را انجام دهد، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. اگر شخص دیگری در همان موضوع دخالت کند و کار نفر اول را مختل سازد، این دخالت حرام است. به همین ترتیب، در ولایت فقها، وقتی فقیهی موضوعی را بر عهده گرفت، فقیه دیگر نمی‌تواند در آن دخالت کند، مگر آنکه به تعاضد و همکاری بپردازد، نه به تضعیف یا تخریب.

این تشبیه، مانند نوری است که تاریکی شبهه هرج‌ومرج را می‌زداید و نشان می‌دهد که نظام ولایت فقها، مانند ستون‌های استواری است که بنای جامعه شیعی را در زمان غیبت حفظ می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

اشکال هرج‌ومرج، که از سوی برخی متأخرین مطرح شده، با قید لزوم و ضرورت در اعمال ولایت به‌طور کامل پاسخ داده می‌شود. این قید، مانند سپری است که نظام ولایت را از گزند بی‌نظمی محافظت می‌کند. تشبیه ولایت به واجب کفایی، نشان‌دهنده انسجام و نظم در این نظام است که دخالت‌های غیرضروری را منتفی می‌سازد. این بخش، با تبیین این پاسخ‌ها، پایه‌ای محکم برای بحث‌های بعدی فراهم می‌آورد.

بخش سوم: شئون متنوع ولایت فقها

انعطاف‌پذیری شئون فقها

ولایت فقها، محدود به تشکیل حکومت نیست، بلکه شئون متنوعی را در بر می‌گیرد، از امور جزئی مانند سرپرستی صغار و دیوانگان تا امور کلی مانند صدور حکم جهاد یا تشکیل نظام حکومتی. این انعطاف‌پذیری، مانند رودی است که در مسیرهای گوناگون جاری می‌شود و هر کجا نیاز باشد، زمین را سیراب می‌کند. فقیه ممکن است در یک روستا سرپرستی یتیمی را بر عهده گیرد، در شهری حکومتی تشکیل دهد یا حتی در سطحی جهانی، ولایت خود را اعمال کند، مشروط به آنکه موضوع قابل و ضرورت موجود باشد.

به‌عنوان مثال، اگر فقیهی در روستایی سرپرستی یتیمی را بر عهده گیرد، این امر به همان اندازه شرعی است که تشکیل حکومتی در سطح یک کشور. این شئون متنوع، مانند رنگ‌های گوناگون یک تابلوی نقاشی، همگی در خدمت تحقق اهداف الهی و حفظ نظم دینی و اجتماعی‌اند.

مثال پیامبر اکرم (ص) و جامعیت شئون

برای روشن‌تر شدن این انعطاف‌پذیری، به شئون پیامبر اکرم (ص) اشاره شده است. پیامبر (ص)، که رحمه للعالمین است، گاه به دفن اموات می‌پرداخت و این امر به مقام والای ایشان لطمه‌ای وارد نمی‌کرد. به همین ترتیب، فقیه نیز می‌تواند در شئون گوناگون، از امور جزئی تا کلی، دخالت کند بدون آنکه این تنوع، از شأن او بکاهد. مانند خورشیدی که نور خود را بر همه چیز می‌تاباند، فقیه نیز می‌تواند در هر شأنی که ضرورت اقتضا کند، حضور یابد.

این مثال، مانند آینه‌ای است که حقیقت جامعیت ولایت فقها را نشان می‌دهد و بر این نکته تأکید دارد که فقیه، به‌سان جانشین معصوم، در همه شئون اجتماعی و دینی مسئولیت دارد.

مصرف خمس و استقلال فقها

در باب مصرف خمس، مقلد می‌تواند طبق فتوای فقیه خود عمل کند، حتی اگر خمس را به فقیه دیگری بپردازد. این استقلال، مانند جویبارهایی است که از یک چشمه سرچشمه می‌گیرند، اما هر یک مسیر خود را می‌پیمایند. اگر فقیهی فتوا دهد که خمس باید در راه خاصی مصرف شود، مقلد می‌تواند آن را به فقیه دیگری بدهد، مشروط به آنکه طبق فتوای فقیه خود عمل کند. این امر، نشان‌دهنده انعطاف و استقلال فقها در فتوا و اعمال ولایت است.

به‌عنوان مثال، اگر فقیهی معتقد باشد که خمس باید صرف طلاب نیازمند شود و فقیه دیگر بر ساخت حوزه‌های علمی تأکید کند، مقلد می‌تواند خمس خود را به هر فقیهی بپردازد، اما باید طبق فتوای مرجع خود عمل کند. این انعطاف، مانند بوستانی است که هر باغبان، به‌فراخور دیدگاه خود، آن را آبیاری می‌کند، اما همه در خدمت شکوفایی باغ‌اند.

جمع‌بندی بخش سوم

شئون متنوع ولایت فقها، از امور جزئی تا کلی، نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری و جامعیت این نظام است. مثال پیامبر اکرم (ص) و استقلال فقها در مصرف خمس، مانند ستارگانی در آسمان فقه شیعه، بر این حقیقت نور می‌افکنند که ولایت فقها، در هر سطحی که ضرورت اقتضا کند، می‌تواند اعمال شود. این بخش، با تبیین این شئون، بر حکمت و پویایی نظام ولایت در زمان غیبت تأکید می‌کند.

بخش چهارم: اعجاز نظام ولایت فقها در زمان غیبت

مصونیت نظام شیعه در زمان غیبت

نظام ولایت فقها، به‌عنوان اعجازی در فقه شیعه، تضمین‌کننده بقای نظام دینی و اجتماعی در زمان غیبت است. این نظام، مانند قلعه‌ای استوار است که حتی اگر هزاران فقیه از میان بروند، باز هم به دلیل نصب عام و فعّال فقهای دیگر، پابرجا می‌ماند. این مصونیت، مانند سپری است که شیعه را از آسیب‌های غیبت حفظ می‌کند و تضمین می‌کند که هیچ‌گاه گله بی‌چوپان نماند.

به‌عنوان مثال، اگر فقیهی در یک منطقه ولایت خود را اعمال کند و دیگران به دلیل اشباع موضوع نتوانند دخالت کنند، این امر نه‌تنها به هرج‌ومرج منجر نمی‌شود، بلکه نظمی الهی را برقرار می‌سازد. این نظام، مانند درختی است که هر شاخه‌اش، به‌فراخور، میوه‌ای برای جامعه به ارمغان می‌آورد.

عدم نیاز به وحدت حکومتی

یکی از نکات برجسته این بحث، عدم نیاز به وحدت حکومتی در زمان غیبت است. برخلاف تصور برخی که گمان می‌کنند باید یک دولت اسلامی واحد وجود داشته باشد، این دیدگاه تأکید می‌کند که چندین دولت اسلامی می‌توانند به‌صورت مستقل تحت ولایت فقها وجود داشته باشند، مشروط به آنکه در شئون یکدیگر دخالت نکنند. مانند جزایر پراکنده‌ای در اقیانوس، هر دولت اسلامی می‌تواند به‌صورت مستقل، اما در هماهنگی با اصول دینی، عمل کند.

به‌عنوان مثال، اگر در یک کشور فقیهی حکومتی تشکیل دهد و در کشور دیگری فقیه دیگر چنین کند، این تعدد نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه نشان‌دهنده انعطاف و پویایی نظام ولایت است. این اصل، مانند آینه‌ای است که حکمت الهی در نصب عام فقها را نشان می‌دهد.

تعاضد فقها و پرهیز از تضعیف

فقها می‌توانند در صورت لزوم، با یکدیگر تعاضد کنند، مانند یاران وفاداری که در راه هدفی مشترک گام برمی‌دارند. اما دخالت در موضوعی که توسط فقیه دیگر اشباع شده، نه‌تنها غیرضروری، بلکه معصیت و نقض عدالت است. به‌عنوان مثال، اگر فقیهی حکومتی تشکیل داده باشد، فقیه دیگر نمی‌تواند در آن دخالت کند، مگر آنکه به همکاری و تعاضد بپردازد. این اصل، مانند ستون‌هایی است که بنای وحدت و انسجام جامعه شیعی را استوار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش چهارم

نظام ولایت فقها، به‌عنوان اعجازی در فقه شیعه، با نصب عام و فعّال، تضمین‌کننده بقای نظام دینی و اجتماعی در زمان غیبت است. عدم نیاز به وحدت حکومتی و تأکید بر تعاضد فقها، مانند نغمه‌ای هماهنگ در سمفونی الهی، نشان‌دهنده انسجام و پویایی این نظام است. این بخش، با تبیین این اصول، بر حکمت و جامعیت ولایت فقها تأکید می‌کند.

بخش پنجم: جایگاه علما و تشیع اصیل

اعتقاد به عصمت و علم لدنی ائمه (ع)

تشیع اصیل، بر اعتقاد به عصمت و علم لدنی ائمه معصومین (ع) استوار است. شیعه واقعی، کسی است که ائمه را نه صرفاً به‌عنوان افراد زرنگ یا دانشمند، بلکه به‌عنوان منصوبان الهی و دارای علم غیبی می‌داند. این اعتقاد، مانند ستاره‌ای درخشان در آسمان تشیع، راه را برای فهم جایگاه فقها به‌عنوان جانشینان ائمه روشن می‌سازد.

به‌عنوان مثال، برخی ممکن است ائمه را صرفاً به دلیل دانش یا زیرکی ستایش کنند، اما تشیع اصیل، بر این باور است که ائمه، با علم لدنی و نصب الهی، هدایت جامعه را بر عهده داشته‌اند. این اصل، مانند ریشه‌ای است که درخت تشیع را استوار نگه می‌دارد.

شفاعت علما در قیامت

بر اساس روایات، علما در قیامت، به دلیل زحمات علمی و عملی خود، از شفاعت و نور ویژه‌ای برخوردارند. مانند مشعل‌هایی که در تاریکی محشر می‌درخشند، علما با تلاش‌های خود، نه‌تنها در دنیا، بلکه در آخرت نیز نورافشانی می‌کنند. این جایگاه، مانند تاجی است که بر سر علمای راستین نهاده شده و نشان‌دهنده ارزش والای زحمات ایشان است.

به‌عنوان مثال، روایات تأکید دارند که علما، به دلیل خون دل خوردن در راه کسب علم و هدایت جامعه، در قیامت از منزلتی والا برخوردارند. این اصل، مانند نوری است که عظمت علم دینی را در منظر همگان آشکار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش پنجم

تشیع اصیل، با تأکید بر عصمت و علم لدنی ائمه (ع)، جایگاه فقها را به‌عنوان جانشینان ایشان تثبیت می‌کند. شفاعت علما در قیامت، مانند گوهری است که ارزش زحمات ایشان را نشان می‌دهد. این بخش، با تبیین این اصول، بر اهمیت اعتقاد به تشیع اصیل و جایگاه والای علما تأکید می‌کند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

ولایت عام استغراقی فقها، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین اصول فقه شیعه در زمان غیبت، نظامی منسجم و پویا را برای مدیریت شئون دینی و اجتماعی ارائه می‌دهد. این نظام، با نصب الهی و فعّال همه فقهای واجد شرایط، مانند چشمه‌ای جوشان، نیازهای جامعه را در هر سطحی برآورده می‌سازد. نفی اعلمیت به‌عنوان معیار تعین ولایت، مانند کلیدی است که درهای محدودیت را می‌گشاید و جامعیت ولایت را آشکار می‌کند. پاسخ به اشکال هرج‌ومرج، با تأکید بر قید لزوم و ضرورت، مانند سپری است که این نظام را از گزند بی‌نظمی محافظت می‌کند.

شئون متنوع فقها، از سرپرستی صغار تا تشکیل حکومت، مانند رنگ‌های گوناگون یک تابلوی نقاشی، زیبایی و جامعیت این نظام را نشان می‌دهد. اعجاز نظام ولایت فقها، در مصونیت شیعه از آسیب‌های غیبت و امکان تشکیل دولت‌های اسلامی مستقل، مانند نغمه‌ای است که هماهنگی و انسجام را به ارمغان می‌آورد. در نهایت، تشیع اصیل و جایگاه والای علما، مانند ستارگانی در آسمان دین، راه را برای فهم عمیق این نظام روشن می‌سازد.

این نوشتار، با تبیین دقیق و تفصیلی این اصول، تلاش دارد تا حقیقت والای ولایت فقها را در زمان غیبت به نمایش بگذارد و نشان دهد که این نظام، مانند درختی تناور، ریشه در حکمت الهی دارد و میوه‌های نظم، عدالت و هدایت را برای جامعه شیعی به ارمغان می‌آورد.