متن تحقیق

اصول سیاست خارجی اسلامی با تکیه بر توحید و ارتباط با مبدأ کائنات

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۳۵)

مقدمه

سیاست خارجی اسلامی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های فقه سیاسی، نه‌تنها ابزاری برای تنظیم روابط میان ملت‌ها و دولت‌ها، بلکه آیینه‌ای است که باید چهره اصیل دیانت، ایمان و توحید را به جهانیان منعکس سازد. این نوشتار، برگرفته از درس‌گفتار شماره ۱۳۵ خارج فقه استاد فرزانه قدس‌سره، ارائه‌شده در تاریخ ۱۶ آبان ۱۳۷۸، به تبیین اصول بنیادین سیاست خارجی اسلامی با محوریت ارتباط با مبدأ کائنات می‌پردازد. این درس‌گفتار، با رویکردی فقهی و روان‌شناختی، بر تفاوت‌های بنیادین نظام فکری اولیای الهی با نظام‌های دنیوی تأکید کرده و با استناد به آیات قرآن کریم و روایات، چارچوبی حکیمانه برای سیاست خارجی اسلامی ارائه می‌دهد. در این چارچوب، سیاست خارجی اسلامی نه بر پایه امکانات مادی، بلکه بر استحکام ایمان و اتصال به مبدأ کائنات استوار است.

بخش یکم: انعکاس چهره دیانت در سیاست خارجی اسلامی

تبیین مفهوم انعکاس دیانت

سیاست خارجی اسلامی، به‌مثابه آیینه‌ای زلال، باید چهره دیانت، پیامبر و مؤمن را به جهانیان نشان دهد. این انعکاس، نه‌تنها نمایانگر اصالت نظام فکری اسلامی است، بلکه باید با صلابت و استحکام، بدون وابستگی به امکانات مادی، بر ارتباط با مبدأ کائنات تکیه کند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این انعکاس، امری دشوار است؛ زیرا فهم و تبیین دیانت در برابر نظام‌های مادی، نیازمند وجدانی بیدار و درکی عمیق از تفاوت‌های بنیادین این دو نظام فکری است.

چالش‌های فهم و انعکاس دیانت

فهم دیانت و انعکاس آن در سیاست خارجی، به دلیل تفاوت‌های عمیق میان نظام فکری دینی و نظام‌های مادی، امری پیچیده است. نظام فکری دینی، که بر توحید و ارتباط با مبدأ کائنات استوار است، از نظام‌های مادی که معیارشان قدرت و امکانات ظاهری است، به‌کلی متمایز است. این تمایز، نیازمند درکی عمیق از جوهره ایمان و تبیینی حکیمانه از اصول دیانت است تا بتواند در برابر نظام‌های دنیوی، چهره‌ای استوار و اصیل ارائه دهد.

صلابت اولیای الهی در سیاست خارجی

یکی از ویژگی‌های برجسته اولیای الهی، صلابت در گفتار و کردار است. آنان از روز نخست، با استحکام و اقتدار سخن می‌گویند و حرف آخر را در ابتدا بیان می‌کنند. این صلابت، ریشه در ارتباط عمیق با مبدأ کائنات دارد که آنان را از وابستگی به امکانات مادی بی‌نیاز می‌سازد. به‌تعبیر استاد فرزانه قدس‌سره، مؤمن حتی در تنهایی و ضعف ظاهری، چنان سخن می‌گوید که گویی همه قدرت‌های عالم در اختیار اوست.

تفاوت با سیاست گام‌به‌گام دنیوی

سیاست گام‌به‌گام دنیوی، که بر پایه قدرت و امکانات مادی شکل گرفته، با نظام فکری اولیای الهی تفاوت بنیادین دارد. در سیاست دنیوی، سخن و عمل به میزان قدرت و امکانات وابسته است؛ حال آنکه اولیای الهی، به دلیل تکیه بر مبدأ کائنات، از روز نخست با صلابت سخن می‌گویند و نیازی به افزایش تدریجی قدرت ندارند. این تفاوت، سیاست خارجی اسلامی را به سوی رویکردی متعالی و الهی هدایت می‌کند.

نمونه تاریخی: نامه‌های پیامبر اکرم (ص)

یکی از بارزترین نمونه‌های صلابت در سیاست خارجی اسلامی، نامه‌های پیامبر اکرم (ص) به سران دنیا با شعار أَسْلِمْ تَسْلَمْ (اسلام بیاور تا در امان باشی) است. این نامه‌ها، در شرایطی نگاشته شد که پیامبر (ص) از امکانات مادی اندکی برخوردار بود، اما با استحکام و اقتدار، دستورات الهی را ابلاغ کرد. این اقدام، نشان‌دهنده اعتماد کامل به مبدأ کائنات و بی‌اعتنایی به محدودیت‌های ظاهری است.

جمع‌بندی بخش یکم

سیاست خارجی اسلامی، به‌مثابه جویباری زلال از چشمه توحید، باید چهره دیانت را با صلابت و استحکام به جهانیان منعکس کند. این انعکاس، نیازمند فهمی عمیق از تفاوت‌های نظام فکری دینی و دنیوی است. اولیای الهی، با تکیه بر مبدأ کائنات، از روز نخست با اقتدار سخن گفته و از وابستگی به امکانات مادی بی‌نیاز بوده‌اند. این ویژگی، سیاست خارجی اسلامی را از رویکردهای گام‌به‌گام دنیوی متمایز ساخته و بر ضرورت تبیین توحید در روابط بین‌الملل تأکید دارد.

بخش دوم: روان‌شناسی صلابت و تفاوت‌های نظام فکری اولیا و اهل دنیا

روان‌شناسی صلابت انبیا

صلابت انبیا، یا از ماجراجویی ناشی می‌شود یا از ارتباط با مبدأ کائنات. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که انبیا ماجراجو نبودند؛ زیرا ماجراجویی، رویکردی دنیوی است که بر ریسک و قمار استوار است. صلابت انبیا، ریشه در ایمان و اتصال به مبدأ کائنات دارد که آنان را از محدودیت‌های مادی رها کرده و به گفتار و کردارشان استحکام می‌بخشد.

ماجراجویی در سیاست‌های دنیوی

ماجراجویی، روشی سیاسی است که در فقدان قدرت، با سخنان بزرگ و مخاطره‌آمیز عمل می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره با تمثیلی زیبا، ماجراجویی را به راننده‌ای تشبیه می‌کنند که با حرکات مخاطره‌آمیز، یا موفق می‌شود یا شکست می‌خورد. این رویکرد، در سیاست‌های دنیوی برای جبران ضعف به کار می‌رود، اما در نظام فکری دینی جایگاهی ندارد.

اعتماد انبیا به مبدأ کائنات

انبیا، به دلیل ارتباط با مبدأ کائنات، خود را بی‌نیاز از امکانات مادی می‌دانستند. این اعتماد، منشأ صلابت و بی‌اعتنایی به محدودیت‌های ظاهری در دعوت دینی است. به‌تعبیر استاد فرزانه قدس‌سره، انبیا گویی همه عالم را در اختیار دارند، زیرا به مبدأ کائنات متصل‌اند و از او قدرت می‌گیرند.

شباهت و تفاوت لسان پیامبر (ص) و سلیمان (ع)

لسان پیامبر اکرم (ص) در نامه‌ها، مشابه لسان حضرت سلیمان (ع) است، با این تفاوت که پیامبر (ص) فاقد امکانات ظاهری بود. این شباهت، نشان‌دهنده استحکام ناشی از اتصال به مبدأ کائنات است، نه امکانات مادی. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این صلابت، از ایمان به مبدأ کائنات سرچشمه می‌گیرد و نه از ماجراجویی یا امکانات ظاهری.

ویژگی‌های اولیای الهی

اولیای الهی، حرف آخر را در ابتدا می‌زنند، از التقاط و ریا به دورند و ماجراجو نیستند. این ویژگی‌ها، سیاست خارجی اسلامی را از سیاست‌های دنیوی متمایز کرده و بر اصالت دعوت دینی تأکید دارد. ایمان، به‌مثابه دریایی آرام، از تشنج و بحران به دور است و آرامش درونی و اجتماعی را به ارمغان می‌آورد.

جمع‌بندی بخش دوم

روان‌شناسی صلابت انبیا، ریشه در ارتباط عمیق با مبدأ کائنات دارد که آنان را از ماجراجویی و وابستگی به امکانات مادی بی‌نیاز می‌سازد. این صلابت، در برابر سیاست‌های گام‌به‌گام و ماجراجویانه دنیوی، چهره‌ای متمایز از سیاست خارجی اسلامی ارائه می‌دهد. انبیا، با تکیه بر توحید، نه‌تنها از ریا و التقاط به دورند، بلکه دعوتی آرامش‌بخش و عادلانه را به جهانیان عرضه می‌کنند.

بخش سوم: آیات قرآنی و اصول دعوت دینی

نقش آیات بشیر و نذیر

قرآن کریم در آیه ۴۸ سوره سبأ می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا بَشِيرًا وَنَذِيرًا (و تو را جز بشارت‌دهنده و هشداردهنده نفرستادیم). این آیه، بر نقش انبیا در ترساندن از خدا و بشارت به رحمت الهی تأکید دارد. سیاست خارجی اسلامی باید به دنیا القا کند که سخنانش از جانب خداست، نه از امکانات محدود خود.

هدف انبیا: قسط و عدل

قرآن کریم در آیه ۲۵ سوره حدید می‌فرماید: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ (ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به قسط و عدل برخیزند). قسط، به‌مثابه ستونی استوار، هدف نهایی رسالت انبیاست که آرامش و عدالت را در جامعه برقرار می‌سازد.

روش‌های حکیمانه دعوت

قرآن کریم در آیه ۲۹ سوره اعراف می‌فرماید: قُلْ أَدْعُو إِلَىٰ رَبِّكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (بگو با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارتان دعوت کنید و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله نمایید). این آیه، دعوت دینی را به سه روش حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن تقسیم کرده و بر پرهیز از تشنج تأکید دارد.

دعوت بصیرت‌محور

قرآن کریم در آیه ۱۰۴ سوره یوسف می‌فرماید: قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ ۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي (بگو این راه من است، من و پیروانم با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنیم). بصیرت، به‌مثابه مشعلی فروزان، اساس دعوت انبیاست که با آگاهی و اطمینان به مبدأ کائنات شکل می‌گیرد.

جمع‌بندی بخش سوم

آیات قرآن کریم، به‌مثابه نوری هدایتگر، اصول دعوت دینی را در سیاست خارجی اسلامی تبیین می‌کنند. انبیا، با تکیه بر حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن، دعوتی موزون و آرامش‌بخش ارائه می‌دهند که از تشنج و بحران به دور است. این دعوت، با محوریت بصیرت و ایمان به مبدأ کائنات، سیاست خارجی اسلامی را به سوی عدالت و آرامش هدایت می‌کند.

بخش چهارم: نقد سیاست‌های دنیوی و ضرورت انعکاس توحید

نقد التقاط و ریا در سیاست‌های دنیوی

سیاست‌های دنیوی، به دلیل وابستگی به امکانات مادی، اغلب با التقاط و ریا همراه‌اند. التقاط، نشانه ضعف ایمان به مبدأ کائنات است و ریا، چه در امور عبادی و چه در سیاست، مانع از انعکاس اصالت دینی می‌شود. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که انبیا و اولیای الهی از این آفات به دور بوده‌اند و سیاست خارجی اسلامی نیز باید از این نقایص پاک باشد.

نقد ضعف انعکاس ایمان در علم دینی

علم دینی، در برخی موارد، به دلیل تمرکز بر امکانات مادی، نتوانسته است خوف الهی را به‌درستی القا کند. این ضعف، به ریا، معصیت و انحراف منجر شده و نظام اسلامی را آسیب‌پذیر کرده است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که انعکاس ایمان به مبدأ کائنات، جوهره سیاست خارجی اسلامی است و بدون آن، نظام دینی از اصالت خود دور می‌ماند.

نقش سفیران اسلامی

سفیران اسلامی باید به گونه‌ای عمل کنند که دنیا احساس کند با انسان‌هایی متصل به مبدأ کائنات مواجه است. این انعکاس، قدرت روانی و معنوی سیاست خارجی اسلامی را تقویت کرده و دشمن را از مبدأ کائنات می‌ترساند. استاد فرزانه قدس‌سره با تمثیلی زیبا، این اثر را به کاغذهای دعانویسی تشبیه می‌کنند که حتی مجتهدان را متأثر می‌سازد.

ضرورت انعکاس توحید

سیاست خارجی اسلامی باید توحید و ارتباط با مبدأ کائنات را منعکس کند. این انعکاس، جوهره ایمان و سیاست دینی است که باید در رفتار سفیران اسلامی متبلور شود. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که حتی کافران نیز از مبدأ کائنات خوف دارند، گرچه آن را به شکل بت یا ماده تعریف کنند.

نقد طبیعی‌سازی قیام‌های دینی

طبیعی‌سازی قیام‌های دینی، مانند قیام امام حسین (ع)، آن را از ارتباط با مبدأ کائنات جدا می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این قیام‌ها باید در چارچوب توحید و ایمان به مبدأ کائنات فهمیده شوند تا اصالت دینی خود را حفظ کنند.

جمع‌بندی بخش چهارم

سیاست‌های دنیوی، با التقاط و ریا، از اصالت دینی دورند و علم دینی نیز، در برخی موارد، نتوانسته است ایمان به مبدأ کائنات را به‌درستی منعکس کند. سفیران اسلامی باید با انعکاس توحید، دنیا را به سوی خدا هدایت کرده و از تشنج و بحران پرهیز کنند. این انعکاس، سیاست خارجی اسلامی را به جایگاه واقعی خود می‌رساند.

جمع‌بندی نهایی

سیاست خارجی اسلامی، به‌مثابه پرتوی از نور توحید، باید چهره دیانت را با صلابت و استحکام به جهانیان منعکس کند. این سیاست، با تکیه بر ارتباط با مبدأ کائنات، از التقاط، ریا و ماجراجویی به دور است و دعوتی حکیمانه، عادلانه و آرامش‌بخش ارائه می‌دهد. آیات قرآن کریم، به‌ویژه آیات بشیر و نذیر، قسط و عدل، حکمت و بصیرت، چارچوبی روشن برای این سیاست فراهم می‌کنند. ضعف در انعکاس ایمان به مبدأ کائنات، نظام اسلامی را آسیب‌پذیر ساخته و سفیران اسلامی را ملزم می‌سازد که با تکیه بر توحید، دنیا را از خدا بترسانند و به سوی او هدایت کنند. این نوشتار، با تبیین اصول سیاست خارجی اسلامی، بر ضرورت بازگشت به جوهره توحیدی دیانت تأکید دارد تا نظام اسلامی به جایگاه واقعی خود دست یابد.