متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تحلیل فقهی غنا و موسیقی از منظر فقهاء شیعه (قرن چهارم تا دوازدهم هجری)

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۱۲)

دیباچه

غنا و موسیقی، چونان نغمه‌ای پیچیده در تاروپود فرهنگ و اخلاق اسلامی، از دیرباز در کانون توجه فقهاء شیعه قرار داشته و از منظر فقهی با دقت و ژرف‌نگری بررسی شده است. این موضوع، به‌سان رودی که از سرچشمه‌های معرفت دینی سرچشمه می‌گیرد، با مسائل اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی پیوندی ناگسستنی دارد و از همین‌رو، در آثار فقهی از قرن چهارم تا دوازدهم هجری، با نگاهی موشکافانه مورد تحلیل قرار گرفته است. در این نوشتار، دیدگاه‌های فقهی برجستگان شیعه، از شیخ صدوق تا مقدس اردبیلی، در باب غنا و موسیقی با رویکردی علمی و متین بازخوانی می‌شود.

بخش نخست: مبانی فقهی حرمت غنا و موسیقی

حرمت غناخوانی و پیوند آن با مفاسد اجتماعی

ابن‌ادریس حلی (متوفای ۵۹۸ ه.ق)، یکی از ستون‌های استوار فقه شیعه، غنا را به سبب پیوندش با مفاسد اجتماعی و کاربرد آن در مجالس لهو و لعب حرام شمرده است. وی، چونان دیده‌بان هوشیاری که از بلندای معرفت به جامعه می‌نگرد، غنا را در دسترس اراذل و اوباش می‌بیند و آن را با فاجعه کربلا، این زخم عمیق بر قلب شیعه، مرتبط می‌داند. این دیدگاه، ریشه در حساسیت‌های دینی و اجتماعی قرون اولیه هجری دارد که غنا را با لهو و فساد هم‌معنا می‌پنداشتند. فاجعه کربلا، چونان شعله‌ای خاموش‌ناشدنی، بر فرهنگ و فقه شیعه تأثیر نهاده و هر عملی که با غم و اندوه این واقعه منافات داشته باشد، مورد نکوهش قرار گرفته است.

این دیدگاه با آیات قرآن کریم، مانند آیه ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ («این است [حکم] و هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، آن از تقوای دل‌هاست»؛ سوره حج، آیه ۳۲) هم‌خوانی دارد که بر تعظیم شعائر دینی تأکید می‌ورزد. غنا، به دلیل ایجاد نشاط ظاهری و غفلت از یاد خدا، در تضاد با این اصل قرار می‌گیرد.

تأثیر عزای کربلا بر احکام فقهی

فاجعه کربلا، چونان دریایی ژرف و مواج، بر دیدگاه‌های فقهی تأثیر عمیقی نهاده است. فقهاء متقدم، مانند شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ه.ق) و ابن‌ادریس، به دلیل نزدیکی زمانی به عصر ائمه (ع) و درک عمیق‌تر از مظلومیت اهل بیت، غنا را به سبب منافات با عزای حسینی حرام می‌دانستند. این غم، چونان باری گران بر دوش عالمان شیعه، هرگونه نشاط ظاهری ناشی از غنا را در تعارض با فرهنگ عزاداری شیعه قرار می‌داد. در دوران‌های دشوار، مانند زمان رضاخان، که عزاداری‌ها در خفا و زیرزمین‌ها برگزار می‌شد، این فرهنگ عمیق‌تر شد و غنا به‌عنوان عملی مغایر با شعائر دینی نکوهش گردید.

نقد دیدگاه‌های وحدت‌گرایانه

برخی عالمان‌نما، با ادعای وحدت شیعه و سنی، فاجعه کربلا را به دعوایی خانوادگی میان بنی‌امیه، بنی‌عباس و قریش تقلیل داده و معتقدند نباید غم گذشته را خورد. این دیدگاه، چونان کاسه‌ای کوچک در برابر اقیانوسی بی‌کران، از منظر فقه شیعه مردود است. کربلا، نماد مبارزه حق علیه باطل و مظلومیت اهل بیت (ع) است و تقلیل آن به نزاعی خانوادگی، با حقیقت ولایت و آیات قرآن کریم، مانند مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ («محمد رسول خدا است و کسانی که با او هستند، بر کافران سخت‌گیر و با یکدیگر مهربان‌اند»؛ سوره فتح، آیه ۲۹) منافات دارد. این آیه بر تمایز میان حق و باطل تأکید می‌ورزد.

غربت اولیای خدا و تأثیر آن بر فقه

فقهاء متقدم، چونان ستارگان درخشان در آسمان معرفت، غربت اولیای خدا را عمیق‌تر درک می‌کردند. این درک، حساسیت آنان را نسبت به اعمالی مانند غنا، که به غفلت از یاد خدا منجر می‌شد، افزایش می‌داد. غربت امام موسی بن جعفر (ع) و امام حسین (ع)، چونان زخمی ناسور بر دل عالمان، هرگونه نشاط ظاهری را در تضاد با فرهنگ عزای شیعه قرار می‌داد. روایاتی که گریه بر مظلومیت اهل بیت (ع) را دارای ثواب عظیم می‌دانند، این دیدگاه را تقویت می‌کنند.

تغییر ماهیت مجالس عزاداری

برخی مجالس عزاداری، که باید چونان چشمه‌ای زلال معرفت دینی را سیراب کنند، به مراسم ظاهری و بی‌عمق گرایش یافته‌اند. این تغییر، چونان غباری که بر آیینه‌ای پاک نشیند، با روح فقه شیعه که بر تعظیم شعائر دینی تأکید دارد، ناسازگار است. این انتقاد، به ضرورت حفظ محتوای عمیق دینی در مجالس عزاداری اشاره دارد.

بخش دوم: تعاریف و احکام غنا در آثار فقهی

تعریف غنا از دیدگاه محقق حلی

محقق حلی (متوفای ۶۷۶ ه.ق)، در کتاب «شرائع الإسلام»، غنا را صوتی می‌داند که با ترجیع و طرب‌انگیزی همراه باشد و فاعل و مستمع آن را فاسق می‌سازد. این تعریف، چونان کلیدی که قفلی پیچیده را بگشاید، مبنای بسیاری از فتاوای بعدی در فقه شیعه شد. وی در کتاب شهادات، غنا را چنین توصیف می‌کند: «کَشیدن صوت که با ترجیع و چهچهه همراه باشد و انسان را به طرب آورد، خواننده را فاسق می‌سازد و شهادتش رد می‌شود. شنونده آن نیز همین حکم را دارد، خواه در شعر باشد یا قرآن کریم.» این تعریف با آیه وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ («و از مردم کسی است که سخن لهو را می‌خرد تا [مردم را] از راه خدا بدون علم گمراه کند و آن را به مسخره گیرد. برای آنان عذابی خوارکننده است»؛ سوره لقمان، آیه ۶) هم‌خوانی دارد.

حرمت صید لهوی

محقق حلی سفر برای صید لهوی را معصیت می‌داند و نماز در آن را شکسته نمی‌شمارد. وی شرط قصر نماز را جواز سفر می‌داند، اعم از واجب (مانند حج)، مستحب (مانند زیارت پیامبر اکرم (ص)) یا مباح (مانند سفر تجاری). اما سفر برای معصیت، مانند همراهی با حاکم جائر یا صید لهوی، از این شرط خارج است. این دیدگاه، چونان خط‌کشی دقیق در فقه، نشان‌دهنده توجه به مقاصد سفر و تأثیر آن بر احکام است.

پذیرش تعریف محقق حلی توسط علامه حلی

علامه حلی (متوفای ۷۲۶ ه.ق)، در آثار خود مانند «ارشاد الاذهان» و «تحریر الاحکام»، تعریف محقق حلی از غنا را پذیرفته و از فتوای شیخ طوسی در حرمت آن پیروی می‌کند. وی غنا را صوتی با ترجیع و طرب‌انگیزی می‌داند که سبب فسق فاعل و مستمع می‌شود. این پذیرش، چونان جریانی پیوسته در رودخانه فقه شیعه، تداوم سنت فقهی را نشان می‌دهد.

رد شهادت مستمع غنا

علامه حلی، با استناد به فسق مستمع غنا، شهادت او را غیرقابل قبول می‌داند. این حکم، چونان نگهبانی که از دروازه عدالت پاسداری می‌کند، با آیه وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ («و دو شاهد از مردان خود را به شهادت گیرید»؛ سوره بقره، آیه ۲۸۲) هم‌خوانی دارد که بر لزوم عدالت در شهادت تأکید دارد.

استثنای آلات موسیقی در مراسم عروسی و ختنه

علامه حلی، با استناد به روایات، استفاده از برخی آلات موسیقی مانند دف در مراسم عروسی و ختنه را جایز می‌داند، مشروط بر آنکه عاری از باطل و فساد باشد. این استثنا، چونان نسیمی که در گرمای تابستان وزیدن گیرد، انعطاف فقه شیعه را در توجه به شرایط اجتماعی نشان می‌دهد.

غنا به‌عنوان عیب کنیز

در «تذکرة الفقهاء»، علامه حلی غنا را لهو و لعب می‌داند، اما آن را عیب کنیز نمی‌شمارد، زیرا به ارزش مادی او لطمه نمی‌زند. این دیدگاه، با اصل فقهی «هر چیزی که ارزش را کاهش ندهد، عیب نیست» هم‌خوانی دارد و انعطاف فقه شیعه در مسائل اقتصادی را نشان می‌دهد.

بخش سوم: تحول در دیدگاه‌های فقهی غنا

ارجاع تعریف غنا به عرف توسط شهید ثانی

شهید ثانی (متوفای ۹۶۵ ه.ق)، در «مسالک الافهام»، شناخت غنا را به عرف واگذار می‌کند و معتقد است هر آنچه عرف به‌عنوان غنا بشناسد، حتی اگر طرب‌انگیز نباشد، حرام است. این رویکرد، چونان پلی که گذشته و آینده را به هم پیوند می‌دهد، امکان تطبیق احکام با شرایط اجتماعی جدید را فراهم می‌کند.

استثنای حدا و غناخوانی در عروسی‌ها

شهید ثانی، حدا (شعری برای تحریک شتران) و غناخوانی زنان در عروسی‌ها را، در صورتی که عاری از باطل و فساد باشد، جایز می‌داند. این دیدگاه، با روایتی از پیامبر اکرم (ص) که به عبدالله بن رواحه دستور تحریک قوم با شعر را می‌دهد، هم‌خوانی دارد.

حرمت غنای غیرطرب‌انگیز

شهید ثانی، با گسترش دامنه حرمت غنا به صوت‌های غیرطرب‌انگیز که عرف آن‌ها را غنا می‌داند، رویکردی سخت‌گیرانه اتخاذ می‌کند. این دیدگاه، چونان سپری محکم در برابر غفلت، نشان‌دهنده احتیاط در مسائل فقهی است.

ارجاع به عرف و اصل اباحه توسط مقدس اردبیلی

مقدس اردبیلی (متوفای ۹۹۳ ه.ق)، با ارجاع تعریف غنا به عرف، معتقد است در صورت نبود دلیل صریح بر حرمت، اصل اباحه جاری است. این رویکرد، چونان جریانی زلال در فقه، امکان بازنگری در احکام را فراهم می‌کند.

نقد تعریف ترجیع

مقدس اردبیلی ترجیع را چرخاندن صدا در گلو می‌داند، اما این تعریف شامل ترجیع‌های دیگر، مانند آنچه در قرائت قرآن کریم (مانند «ولا الضالین») رایج است، می‌شود. این نقص، چونان نقطه‌ای تاریک در روشنایی فقه، نیاز به بررسی تاریخی و فرهنگی مصادیق غنا را نشان می‌دهد.

کبیره بودن گناه غناخوانی

مقدس اردبیلی، با استناد به روایاتی که غنا را با عذاب مرتبط می‌دانند، آن را گناه کبیره می‌شمارد. این دیدگاه با آیه فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ («از پلیدی بت‌ها و از گفتار باطل دوری کنید»؛ سوره حج، آیه ۳۰) هم‌خوانی دارد.

نبود روایت صریح بر حرمت غنا

مقدس اردبیلی، با اشاره به نبود روایت صریح و صحیح بر حرمت غنا، به احتیاط در ترک آن توصیه می‌کند. این رویکرد، چونان مشعلی که در تاریکی راه را نشان دهد، امکان بازنگری در احکام را فراهم می‌سازد.

نقد اجماع بر حرمت غنا

مقدس اردبیلی اجماع ادعایی بر حرمت غنا را به دلیل اهمال در تعریف، غیرقابل استناد می‌داند. این نقد، چونان بادبانی که کشتی فقه را به سوی حقیقت رهنمون شود، نشان‌دهنده آزاداندیشی و تأکید بر تحقیق علمی است.

جواز مرثیه‌خوانی غنایی

مقدس اردبیلی، با استناد به روایات و عمل متشرعه، مرثیه‌خوانی غنایی برای امام حسین (ع) را جایز می‌داند. این دیدگاه، چونان گلی که در باغ عزای حسینی شکوفا شود، نقش غنا در تعظیم شعائر دینی را نشان می‌دهد.

نقش حزن در مرثیه‌خوانی

مقدس اردبیلی، با تمایز میان حزن و طرب، مرثیه‌خوانی را به دلیل ایجاد حزن جایز و غنای طرب‌انگیز را حرام می‌داند. این تمایز، چونان خطی که خیر و شر را از هم جدا کند، مبتنی بر فرهنگ عزاداری شیعه است.

تباکی و تأثیر آن بر قلب

مقدس اردبیلی تباکی (گریه مصنوعی برای اهل بیت) را به دلیل تقویت معرفت دینی جایز می‌داند، اما هشدار می‌دهد که افراط در آن ممکن است به قساوت قلب منجر شود. این دیدگاه، چونان هشداری که از گمراهی بازدارد، بر اهمیت اخلاص در اعمال دینی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

بررسی دیدگاه‌های فقهی شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن‌ادریس حلی، محقق حلی، علامه حلی، شهید ثانی و مقدس اردبیلی در موضوع غنا و موسیقی، چونان سفری در ژرفای معرفت فقهی، عمق و پویایی فقه شیعه را آشکار می‌سازد. این فقهاء، با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی، غنا را به دلیل پیوند با مفاسد اخلاقی و غفلت از یاد خدا حرام دانسته‌اند، اما در مواردی مانند مرثیه‌خوانی صادقانه و غناخوانی در عروسی‌های عاری از فساد، استثناهایی قائل شده‌اند. تأکید بر اصل اباحه، ارجاع به عرف، و نقد اجماع‌های ادعایی، چونان مشعل‌هایی فروزان، امکان بازنگری در احکام را فراهم می‌کنند و بر اهمیت حفظ شعائر دینی و تعظیم اهل بیت (ع) تأکید دارند. این نوشتار، با نگاهی جامع و علمی، تلاش دارد تا این دیدگاه‌ها را به‌گونه‌ای روشن و متین به مخاطبان عرضه کند، تا چونان آیینه‌ای، حقیقت فقه شیعه را بازتاب دهد.