متن تحقیق

فقه غناخوانی و نوحه‌گری زنان در چارچوب نشاط و صفا

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۳۰)

مقدمه: تبیین فقهی شادی مشروع در پرتو احکام شرعی

فقه اسلامی، به‌سان دریایی ژرف و بی‌کران، نه‌تنها احکام تکلیفی و الزامات عبادی را در برمی‌گیرد، بلکه راهنمایی است برای زیستن در ساحت نشاط و صفا، آن‌سان که روح آدمی را به سوی کمال رهنمون سازد. در این میان، موضوع غناخوانی و نوحه‌گری زنان، به‌عنوان یکی از مسائل فقهی که با زندگی روزمره و شئون اجتماعی پیوندی عمیق دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این نوشتار می‌کوشد با رویکردی علمی و مبتنی بر روایات معتبر، به کاوش در احکام شرعی مرتبط با غناخوانی و نوحه‌گری زنان بپردازد و با تکیه بر اصل اولی جواز، شرایط و حدود مشروعیت این اعمال را در راستای تحقق شادی عفیف و معنوی در جامعه اسلامی تبیین نماید. هدف، ارائه الگویی است که ضمن پاسداشت عفاف و کرامت انسانی، فضایی سرشار از نشاط و صفا را در چارچوب شرع مقدس فراهم آورد. این پژوهش، با بررسی دقیق روایات و تحلیل‌های فقهی، به دنبال آن است که پرده از ابهامات این موضوع برداشته و راه را برای فهمی عمیق‌تر از احکام شرعی هموار سازد.

بخش اول: دسته‌بندی و تحلیل روایات غناخوانی و نوحه‌گری زنان

مبانی نظری و اصول حاکم بر احکام

روایات مرتبط با غناخوانی و نوحه‌گری زنان را می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم نمود: روایات ناظر بر حرمت، روایات ناظر بر جواز، و روایات بیانگر آثار وضعی غناخوانی که عمدتاً به مصادیق حرام اشاره دارند. اصل اولی در غناخوانی، جواز است، مگر آنکه دلیل معتبر و قاطعی بر حرمت ارائه گردد. این اصل، ریشه در متون قدسی و منش شرعی دارد که احکام زن و مرد را در غیاب دلیل خاص، مشترک می‌داند. بار اثبات حرمت بر عهده مدعی است و فقدان دلیل قاطع، جواز را تقویت می‌کند. شرایط اجتماعی و تاریخی زمان صدور روایات نیز ممکن است احکامی ثانویه را بر این موضوع بار نماید. از این‌رو، پژوهش حاضر با بررسی روایات حرمت آغاز می‌شود تا موانع احتمالی تحلیل گردد، و سپس به روایات جواز پرداخته خواهد شد.

این اصل، به‌سان نوری که در تاریکی ابهامات می‌درخشد، راه را برای فهم دقیق‌تر احکام هموار می‌سازد و بر اشتراک احکام زن و مرد تأکید دارد، مگر در مواردی که دلیل خاص بر تفاوت وجود داشته باشد.

بخش دوم: روایات حرمت غناخوانی و نوحه‌گری زنان

تحلیل روایت نهی از غناخوانی

یکی از روایات کلیدی در این حوزه، روایتی است که به نهی از غناخوانی و خرید زنان خواننده اشاره دارد:

وعنه أنّه (ص) نهى عن الغناء، وعن شراء المغنیات، وقال: إنّ أجورهنّ من السحت، ولم یجوز الغناء إلّا فی النّیاحة إذا لم تقل باطلاً، وفی حداء الزمل، وفی الأعراس إذا لم یسمعها الرجال الأجانب، ولم تغنّ بباطل.

ترجمه: پیامبر اکرم (ص) از غنا و خرید زنان خواننده نهی کرد و فرمود: بهای آنان سحت و حرام است، و غنا جایز نیست مگر در مويه‌گری بر مردگان، چنان‌چه به باطل گفته نشود، و نیز در حدی‌خوانی و در عروسی‌ها، اگر مردان نامحرم صدای آنان را نشنوند و از ترانه‌ها و سروده‌های باطل استفاده نکنند.

این روایت، با نهی کلی از غناخوانی، استثناهایی را بیان می‌کند که نشان‌دهنده جواز مشروط است. سحت بودن بهای زنان خواننده، به دلیل همراهی با محرمات نظیر رقص و فحشا است. استثناهای ذکرشده شامل مويه‌گری، حدی‌خوانی، و عروسی‌هاست، مشروط به عدم استفاده از محتوای باطل و عدم دسترسی مردان نامحرم به صدای زنان. ضعف سندی این روایت، که به‌صورت مرسل در «عوالی اللئالی» نقل شده، از قوت آن می‌کاهد. با این حال، عبارت «ولم تغنّ بباطل» نشان می‌دهد که حرمت به محتوای ناشایست یا رفتارهای جلف وابسته است، نه ذات غنا. روایات مشابه در منابع معتبر مانند «کافی»، «نهایه»، و «استبصار» با قوت سندی بیشتری نقل شده‌اند و بر جواز غناخوانی در مجالسی که مردان نامحرم وارد نمی‌شوند، تأکید دارند.

این تحلیل، به‌سان پلی است که از تاریکی حرمت‌های ظاهری به سوی روشنایی جوازهای مشروط رهنمون می‌شود، و بر لزوم رعایت حدود شرعی در ایجاد شادی مشروع تأکید دارد.

نهی از نوحه‌گری ناسالم

روایات دیگری به نهی از نوحه‌گری همراه با رفتارهای ناسالم پرداخته‌اند:

وبإسناده عن شعیب بن واقد، عن الحسین بن زید، عن جعفر بن محمد، عن آبائه، عن النبی (ص) فی حدیث المناهی نهى عن الرنّة عند المصیبة، ونهى عن النّیاحة، والاستماع إلیها، ونهى عن تصفیق الوجه.

ترجمه: پیامبر اکرم (ص) در حدیث مناهی از ناله حزن‌انگیز هنگام مصیبت، نوحه‌گری، شنیدن آن، و لطمه زدن به چهره نهی کرده‌اند.

روایت دیگر: وفی الخصال عن أبیه، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن أبی الحسین الفارسی، عن سلیمان بن حفص البصری، عن عبد الله بن الحسین بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب (ع)، عن أبیه، عن جعفر بن محمد، عن آبائه، عن علی (ع) قال: قال رسول الله (ص): أربعة لا تزال فی أمّتی إلى یوم القیامة: الفخر بالأحساب، والطعن فی الأنساب، والاستسقاء بالنجوم، والنیاحة، وإنّ النائحة إذا لم تتب قبل موتها تقوم یوم القیامة وعلیها سربال من قطران ودرع من جرب.

ترجمه: پیامبر اکرم (ص) فرمود: چهار چیز تا روز قیامت در امتم باقی می‌ماند: فخر به پدران، خرده‌گیری بر نسب‌ها، طلب باران با حساب‌های نجومی، و نوحه‌گری. زنی که نوحه‌گری کند و پیش از مرگ توبه نکند، در روز قیامت با لباسی از قطران و روپوشی از گری برانگیخته می‌شود.

این روایات، نوحه‌گری همراه با ناله‌های حزن‌انگیز، لطمه به چهره، و رفتارهای ناسالم را نهی می‌کنند. نوحه‌گری باطل، که با ناز و عشوه و تحریک مردان نامحرم همراه باشد، حرام است، اما نوحه‌گری عفیف و ساده جایز شمرده شده است. روایت دوم، با توصیف عذاب نوحه‌گران بدون توبه، بر شدت حرمت نوحه‌گری ناسالم تأکید دارد. جامعه اسلامی باید مردان و زنان را چنان تربیت کند که از طمع حرام به دور باشند، تا محدودیت‌های غیرضروری برای زنان کاهش یابد.

این روایات، به‌سان آیینه‌ای هستند که چهره ناسالم نوحه‌گری را بازمی‌تابانند و بر لزوم حفظ عفاف و ایجاد فضایی عفیف و معنوی تأکید دارند.

بخش سوم: حرمت درآمد غناخوانی و نوحه‌گری ناسالم

تحلیل روایات سحت بودن درآمد

روایات متعددی بر حرمت درآمد حاصل از غناخوانی و نوحه‌گری ناسالم تأکید دارند:

محمد بن الحسین عن إبراهیم بن أبی البلاد قال: قلت لأبی الحسن الأوّل (ع): جعلت فداک إنّ رجلاً من موالیک عنده جوار مغنیات قیمتهنّ أربعة عشر ألف دینار، وقد جعل لک ثلثها، فقال: لا حاجة لی فیها، إنّ ثمن الکلب والمغنیة سحت.

ترجمه: از امام کاظم (ع) پرسیدم: مردی از دوستان شما کنیزانی خواننده دارد که ارزش آن‌ها چهارده‌هزار دینار است و یک‌سوم آن را برای شما قرار داده است. امام فرمود: نیازی به آن ندارم، بهای سگ و زنان خواننده سحت است.

روایت دیگر: وفی کتاب إکمال الدین عن محمد بن محمد بن عصام الکلینی، عن محمد بن یعقوب الکلینی، عن إسحاق بن یعقوب فی التوقیعات التی وردت علیه من محمد بن عثمان العمری بخطّ صاحب الزمان (عج): أمّا ما سألت عنه أرشدک اللّه وثبّتک من أمر المنکرین لی… وأمّا ما وصلتنا به فلا قبول عندنا إلّا لما طاب وطهر، وثمن المغنیة حرام.

ترجمه: در توقیعی از امام زمان (عج) آمده است: درآمدی که به ما رساندی، نزد ما پذیرفته نیست مگر آنکه طیب و طاهر باشد، و مزد زن خواننده حرام است.

روایت سوم: محمد بن یحیى عن بعض أصحابه، عن محمد بن إسماعیل، عن إبراهیم بن أبی البلاد قال: أوصى إسحاق بن عمر عند وفاته بجوار له مغنیات أن نبیعهنّ ونحمل ثمنهنّ إلى أبی الحسن (ع)، قال إبراهیم: فبعت الجواری بثلاثمأة ألف درهم، وحملت الثمن إلیه، فقلت له: إنّ مولى لک یقال له: إسحاق بن عمر أوصى عند موته ببیع جوار له مغنیات وحمل الثمن إلیک وقد بعتهنّ وهذا الثمن ثلاثمأة ألف درهم فقال: لا حاجة لی فیه، إن هذا سحت، وتعلیمهنّ کفر، والاستماع منهنّ نفاق، وثمنهنّ سحت.

ترجمه: ابراهیم بن ابی‌البلاد گفت: اسحاق بن عمر وصیت کرد که کنیزان خواننده‌اش را بفروشم و بهای آن‌ها را به امام کاظم (ع) برسانم. من آن‌ها را به سیصد هزار درهم فروختم و به امام عرض کردم: یکی از موالیان شما وصیت کرد که کنیزان خواننده‌اش فروخته شود و این پول آن‌هاست. امام فرمود: نیازی به این پول ندارم، این سحت است، آموزش آن‌ها کفر، شنیدن آوازشان نفاق، و بهای آن‌ها سحت است.

این روایات، درآمد حاصل از غناخوانی ناسالم را به دلیل همراهی با محرمات نظیر فحشا و رقص مختلط، سحت و پلید می‌دانند. مال طیب، مالی است که با رنج زیاد به دست نیامده باشد، و مال طاهر، مالی است که حلال و بدون شائبه حرام باشد. پذیرش خمس و وجوهات شرعی، تنها در صورتی جایز است که از منبعی پاک و به دست مجتهد عادل برسد. علم دینی باید از پذیرش مال حرام پرهیز کند، زیرا آثار وضعی منفی آن بر جامعه علمی تأثیر می‌گذارد. این روایات به کنیزانی اشاره دارند که در مجالس فساد فعالیت می‌کردند، نه زنان مؤمن و عفیف.

این احکام، به‌سان نگهبانانی هوشیار، از پاکی مالی در حوزه‌های دینی پاسداری می‌کنند و راه را برای شادی مشروع در چارچوب شرع هموار می‌سازند.

بخش چهارم: کنیزان خواننده و فساد اجتماعی

توصیف جامعه‌شناختی فساد

روایتی از امام رضا (ع) به توصیف کنیزان خواننده و فساد اجتماعی مرتبط با آن‌ها می‌پردازد:

وعن محمد بن یحیى، عن أحمد بن محمد، عن معمر بن خلاد، عن أبی الحسن الرضا (ع) قال: خرجت وأنا أرید داود بن عیسى بن علی، وکان ینزل بئر میمون، وعلى ثوبان غلیظان، فرأیت امرأة عجوزاً، ومعها جاریتان، فقلت: یا عجوز، أ تباع هاتان الجاریتان؟ فقالت: نعم، ولکن لا یشتریهما مثلک، قلت: ولم؟ قالت: لأنّ إحدیهما مغنیة والأخرى زامرة.

ترجمه: امام رضا (ع) فرمود: برای دیدار داود بن عیسی بیرون شدم که در بئر میمون ساکن بود. دو لباس گرم بر تن داشتم. پیرزنی را دیدم که دو کنیز همراهش بود. گفتم: آیا این کنیزان را می‌فروشی؟ گفت: آری، ولی نه به شما. گفتم: چرا؟ گفت: زیرا یکی خواننده و دیگری نوازنده است.

این روایت، حکمی تکلیفی ارائه نمی‌دهد و صرفاً به توصیف کنیزانی می‌پردازد که در مجالس فساد فعالیت می‌کردند. این کنیزان، به دلیل حضور در بیت‌الغنا و انجام اعمال حرام مانند رقص و فحشا، بدنام بودند. روایت نشان‌دهنده وجود شبکه‌های فساد در آن زمان است که تحت سرپرستی افرادی مانند پیرزن و با حمایت مردان قدرتمند اداره می‌شد. پرسش امام رضا (ع) احتمالاً برای شناسایی زنان شایسته‌ای بوده که در میان افراد فاسد گرفتار شده‌اند و امکان نجات آن‌ها وجود دارد. فساد این کنیزان از ظاهرشان آشکار بود و نیازی به علم غیب نداشت.

این روایت، به‌سان نقشی بر سنگ، فساد اجتماعی را به تصویر می‌کشد و بر لزوم پرهیز از فعالیت‌های ناسالم تأکید دارد.

بخش پنجم: جواز غناخوانی در مجالس مشروع

روایت جواز غناخوانی در عروسی‌ها

روایتی از امام صادق (ع) به جواز غناخوانی در مجالس مشروع اشاره دارد:

محمد بن یعقوب، عن عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد، عن الحسین بن سعید، عن على بن أبی حمزه، عن أبی بصیر قال: سألت أبا عبد اللّه (ع) عن کسب المغنیات؟ فقال: التی یدخل علیها الرجال حرام، والتی تدعى إلى الأعراس لیس به بأس، وهو قول اللّه عز وجل: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ.

ترجمه: و از مردمان، کسانی هستند که سخنان بیهوده را می‌خرند تا به نادانی مردم را از راه خدا گمراه کنند (لقمان: ۶).

ترجمه روایت: ابوبصیر گفت: از امام صادق (ع) درباره درآمد زنان خواننده پرسیدم. فرمود: خواننده‌ای که مردان بر او وارد می‌شوند، حرام است، اما خواننده‌ای که به عروسی دعوت می‌شود، اشکالی ندارد.

این روایت، غناخوانی زنان در مجالس عروسی را جایز می‌داند، مشروط به عدم ورود مردان نامحرم و نبود فساد. اعراب، به دلیل غیرت عربی، مجالس عروسی را بدون اختلاط برگزار می‌کردند. این روایت، مجالس عروسی را از بیت‌الغنا و کاباره‌ها متمایز می‌سازد و حرمت غناخوانی را به اختلاط و فساد محدود می‌کند. اشتراک احکام زن و مرد در این موضوع، اصل اولی جواز را تقویت می‌کند.

این حکم، به‌سان نسیمی خنک، روح شادی مشروع را در جامعه اسلامی می‌دمد و از اختلاط و فساد جلوگیری می‌کند.

بخش ششم: مهندسی شادی و نشاط در چارچوب شرع

طراحی الگوهای شادی مشروع

شادی و نشاط، به‌سان جویباری زلال، برای سلامت روان و تقویت بنیان خانواده ضروری است. طراحی الگوهای شرعی برای مجالس شادی و عروسی، نیازمند آگاهی از احکام، ذوق، و مدیریت پویاست. احتیاط‌های غیرضروری که شادی مشروع را محدود می‌کنند، باید کنار گذاشته شوند. تنگ‌نظری در برابر شادی‌های مشروع، به محرومیت زنان از کمالات طبیعی و کاهش نشاط خانوادگی می‌انجامد. کامیابی و شادی در زندگی زناشویی، به تولید نسل قوی و سالم کمک می‌کند. جامعه اسلامی نیازمند تعادل میان غم و شادی است تا از افسردگی و افراط جلوگیری شود.

این رویکرد، به‌سان باغبانی است که نهال شادی را در خاک عفاف می‌کارد و با آبیاری حکمت، میوه‌های نشاط و صفا را به بار می‌آورد.

بخش هفتم: غناخوانی زنان برای مردان و گستره جواز

جواز غناخوانی در شرایط عفیف

غناخوانی زنان برای زنان، و حتی برای مردان در شرایط عفیف، جایز است، مشروط به عدم همراهی با محرمات. حرمت غناخوانی به صوت زن مربوط نیست، بلکه به عوارضی مانند ناز و کرشمه وابسته است. در خانه‌های سنتی عربستان، شنیدن صدای زنان توسط مردان نامحرم اجتناب‌ناپذیر بود، اما این روایات حرمت را به اختلاط و فساد محدود می‌کنند. غناخوانی زنان در اعیاد مذهبی و ملی نیز جایز است، به شرط رعایت پوشش و پرهیز از محتوای باطل.

روایت دیگری از امام زین العابدین (ع) بر این جواز تأکید دارد:

محمد بن علی بن الحسین قال: سأل رجل علی بن الحسین (ع) عن شراء جاریة لها صوت؟ فقال: ما علیک لو اشتریتها فذکرکت الجنة.

ترجمه: شخصی از امام زین العابدین (ع) پرسید: آیا خرید کنیزی که صدای نیکو دارد جایز است؟ امام فرمود: چه اشکالی دارد اگر او را بخری و تو را به یاد بهشت اندازد.

این روایت، با تأکید بر تأثیر صدای نیکو در به یاد آوردن بهشت، جواز غناخوانی را در شرایط عفیف تأیید می‌کند. صدای زیبا، به‌سان نغمه‌ای بهشتی، روح آدمی را به سوی کمال رهنمون می‌سازد.

این احکام، به‌سان چراغی در شب، راه شادی مشروع را روشن می‌سازند و از تحقق فساد جلوگیری می‌کنند.

نتیجه‌گیری: تبیین الگویی برای شادی عفیف

بررسی روایات غناخوانی و نوحه‌گری زنان نشان می‌دهد که اصل اولی در این اعمال، جواز است، مشروط به رعایت حدود شرعی و پرهیز از محرمات. حرمت غناخوانی و نوحه‌گری به عوامل عارضی مانند محتوای باطل، اختلاط با مردان نامحرم، و فساد اجتماعی وابسته است، نه ذات این اعمال. این احکام، با تکیه بر اصل اشتراک احکام زن و مرد، فضایی را برای شادی مشروع و عفیف در جامعه اسلامی فراهم می‌آورند. مهندسی شادی و نشاط، با طراحی الگوهای شرعی برای مجالس، به تقویت بنیان خانواده و تولید نسل سالم کمک می‌کند. علم دینی، با پاسداری از پاکی مالی و پرهیز از پذیرش مال حرام، راه را برای تحقق این هدف هموار می‌سازد. این پژوهش، به‌سان نقشه‌ای جامع، راهنمایی است برای زیستن در ساحت نشاط و صفا، در حالی که عفاف و کرامت انسانی پاس داشته می‌شود.